માતા-પિતા માટે ખુશખબર: બાળકોના ફોન વપરાશ પર કંટ્રોલ લાવવા મેટા લાવ્યું નવું લોકઆઉટ ફીચર!
અત્યારના સમયમાં સોશિયલ મીડિયા આપણી દિનચર્યાનો એક અવિભાજ્ય ભાગ બની ગયું છે. ખાસ કરીને યુવા પેઢી અને કિશોરો (Teens) દિવસનો મોટો ભાગ સ્માર્ટફોન પર વિતાવે છે. મોડી રાત સુધી ઇન્સ્ટાગ્રામ પર રીલ્સ સ્ક્રોલ કરવી કે ફેસબુક પર એક્ટિવ રહેવું એ આજકાલના ટીનેજર્સ માટે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. પરંતુ, ટૂંક સમયમાં જ રાત્રે સોશિયલ મીડિયા વાપરવું કિશોરો માટે મુશ્કેલ બની શકે છે. સોશિયલ મીડિયાની લત અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પડતી માઠી અસરો અંગે વિદેશમાં લેવાયેલા એક મોટા નિર્ણય બાદ હવે ભારતમાં પણ આ અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે.
અમેરિકામાં મેટા (Meta) એ કેમ કરવો પડ્યો કરાર?
તાજેતરમાં જ ટેક ગાયન્ટ ‘મેટા’ (જે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકની પેરન્ટ કંપની છે) એ અમેરિકાના વિવિધ રાજ્યોના એટર્ની જનરલ સાથે એક મોટો અને ઐતિહાસિક કાનૂની કરાર કરવો પડ્યો છે. અમેરિકાના દઝનબંધ રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને વોશિંગ્ટન ડીસીના એટર્ની જનરલના એક જૂથે મેટા સામે મોટો કેસ દાખલ કર્યો હતો.
આ કેસમાં મેટા પર ગંભીર આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા કે, કંપનીએ પોતાના પ્લેટફોર્મ્સ (Instagram અને Facebook) ને એવી રીતે ડિઝાઇન કર્યા છે જેથી નાના બાળકો અને ટીનેજર્સ તેને વાપરવાની લત (Addiction) માં સપડાઈ જાય. આ ઉપરાંત, સોશિયલ મીડિયાના કારણે થતા માનસિક જોખમોને છુપાવવા અને ૧૩ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોનો ડેટા ગેરકાયદેસર રીતે એકત્રિત કરવાના આરોપો પણ કંપની પર લાગ્યા હતા.
લાંબી કાનૂની લડાઈ બાદ, મેટાએ બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષા માટે કેટલીક કડક શરતો માનવા સંમતિ દર્શાવી છે.
નવા કરાર હેઠળ અમેરિકામાં કયા ફેરફારો થશે?
મેટા અને અમેરિકી ઓથોરિટી વચ્ચે થયેલા આ કરાર હેઠળ હવે ૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુઝર્સ માટે સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર કડક નિયંત્રણો લાદવામાં આવશે:
રાત્રિના સમયે ઓટોમેટિક લોકઆઉટ: ૧૮ વર્ષથી ઓછી વયના તમામ કિશોરો માટે રાત્રે ૧૨:૦૦ વાગ્યાથી સવારના ૬:૦૦ વાગ્યા સુધી ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક બાય-ડિફોલ્ટ (સ્વચાલિત રીતે) લોક થઈ જશે. આ સમયગાળા દરમિયાન તેઓ આ એપ્લિકેશન્સ વાપરી શકશે નહીં.
બે કલાકની દૈનિક મર્યાદા: ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક બંને મળીને દિવસમાં વધુમાં વધુ ૨ કલાક જ વાપરી શકાશે. ૨ કલાક પૂરા થતાં જ બાય-ડિફોલ્ટ કેપ લાગી જશે.
શાળાના સમય દરમિયાન સાયલન્ટ મોડ: શાળાના સમયગાળા દરમિયાન બાળકોનું ધ્યાન અભ્યાસમાં જ રહે તે માટે નોટિફિકેશન્સ સંપૂર્ણપણે મ્યુટ (Mute) કરી દેવામાં આવશે.
માતા-પિતાને વધુ કંટ્રોલ: પેરેન્ટ્સને તેમના બાળકોના સોશિયલ મીડિયા યુઝ પર નજર રાખવા અને તેને કંટ્રોલ કરવા માટે વધુ એડવાન્સ ટૂલ્સ અને પાવર્સ આપવામાં આવશે.
લાઇક્સ અને ફિલ્ટર્સ પર નિયંત્રણ: ટીનેજર્સના એકાઉન્ટ્સ પર પોસ્ટ્સના ‘લાઇક્સ’ (Like counts) બાય-ડિફોલ્ટ છુપાયેલા રહેશે, જેથી તેમની વચ્ચે માનસિક સ્પર્ધા ન થાય. આ ઉપરાંત, ચહેરાના દેખાવમાં અતિશય ફેરફાર કરતા ફિલ્ટર્સ અને એલ્ગોરિધમિક ફીડ પર પણ મર્યાદા મૂકવામાં આવશે.
મહત્વની વાત એ છે કે આ તમામ નિયમોનું પાલન આગામી ૧૦ વર્ષ સુધી ફરજિયાતપણે કરવાનું રહેશે અને તેની દેખરેખ એક સ્વતંત્ર ઓડિટર (Independent Auditor) દ્વારા કરવામાં આવશે.
શું આ નિયમ ભારતમાં પણ લાગુ થશે?
અમેરિકામાં આ નિર્ણય આવ્યા બાદ ભારતમાં પણ એ સવાલ પૂછાઈ રહ્યો છે કે શું ભારતીય ટીનેજર્સ માટે પણ રાત્રે ૧૨ થી સવારે ૬ સુધી ઇન્સ્ટાગ્રામ બંધ થઈ જશે?
હાલના તબક્કે, તેનો જવાબ ‘ના’ છે. મેટા કંપનીએ અધિકૃત રીતે આવી કોઈ જાહેરાત કરી નથી કે તે આ નાઇટ-ટાઇમ લોકઆઉટ કે અન્ય કડક નિયમો ભારતમાં કે અમેરિકા બહારના અન્ય દેશોમાં લાગુ કરવા જઈ રહી છે. અત્યાર સુધી આ બધી ચર્ચાઓ માત્ર એક અટકળ કે શક્યતા સમાન છે. ભારત સરકાર કે મેટા તરફથી આ અંગે કોઈ સત્તાવાર પોલિસી કે જાહેરાત સામે આવી નથી.
ભારતમાં હાલમાં બાળકોની સુરક્ષા માટે કઈ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે?
ભલે અમેરિકા જેવો કડક કાયદાકીય લોકઆઉટ ભારતમાં લાગુ ન થયો હોય, પરંતુ ભારત પણ ટીનેજર્સની ડિજિટલ સુરક્ષા બાબતે તદ્દન પાછળ નથી. મેટા પહેલાથી જ ભારતમાં ટીનેજર્સ માટે કેટલાક સુરક્ષા ફીચર્સ પૂરા પાડે છે:
સ્લીપ મોડ (Sleep Mode): ભારતમાં ટીનેજ એકાઉન્ટ્સ માટે પહેલાથી જ ‘સ્લીપ મોડ’ ફીચર ઉપલબ્ધ છે. આ ફીચર હેઠળ રાત્રે ૧૦:૦૦ વાગ્યાથી સવારના ૭:૦૦ વાગ્યા સુધી નોટિફિકેશન્સ મ્યુટ થઈ જાય છે અને કોઈ મેસેજ (DM) કરે તો ઓટો-રિપ્લાય જતો રહે છે કે યુઝર હાલમાં એક્ટિવ નથી.
સ્ક્રીન-ટાઇમ કંટ્રોલ: ભારતમાં પણ માતા-પિતા પોતાના બાળકોના એકાઉન્ટમાં ડેઇલી સ્ક્રીન-ટાઇમ મર્યાદા સેટ કરી શકે છે. પેરેન્ટ્સ નક્કી કરી શકે છે કે તેમનું બાળક દિવસમાં કેટલો સમય ઇન્સ્ટાગ્રામ વાપરી શકશે અને કયા કલાકો દરમિયાન એપ સંપૂર્ણપણે બ્લોક રહેશે.
અમેરિકાના નવા કરારની સરખામણીએ ભારતમાં ઉપલબ્ધ આ કંટ્રોલ્સ ડિફોલ્ટ હોવાને બદલે મિકેનિકલ એટલે કે સેટ કરવા પડે તેવા છે, પરંતુ યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તે ખૂબ ઉપયોગી નીવડે છે.
માતા-પિતા અને વાલીઓ અત્યારે શું કરી શકે છે?
જ્યાં સુધી મેટા કે ભારત સરકાર આવા કડક નિયમો સ્વચાલિત રીતે લાગુ ન કરે, ત્યાં સુધી બાળકોને સોશિયલ મીડિયાની લતથી બચાવવાની જવાબદારી વાલીઓ પર રહે છે. આજે જ તમે તમારા પરિવાર અને બાળકો માટે નીચે મુજબના પગલાં ભરી શકો છો:
૧. ઇન-બિલ્ટ પેરેન્ટલ કંટ્રોલ્સનો ઉપયોગ: એન્ડ્રોઇડ (Digital Wellbeing) અને આઇફોન (Screen Time) બંને ઓપરેટિંગ સિસ્ટમમાં એપ્લિકેશન વાપરવાની સમયમર્યાદા નક્કી કરવાના વિકલ્પો હોય છે. તમે બાળકના ફોનમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ માટે દૈનિક સમય નક્કી કરી શકો છો.
૨. એપ લોકિંગ અને ડિવાઇસ સેટીંગ્સ: રાત્રિના સમયે અમુક ચોક્કસ કલાકો માટે સોશિયલ મીડિયા એપ્સ આપમેળે પાસવર્ડ-લોક થઈ જાય તેવા સેટિંગ્સ સેટ કરો.
૩. VPN અને બાયપાસ પર નજર: બાળકો ઘણીવાર VPN (Virtual Private Network) કે અન્ય શોર્ટકટ્સ વાપરીને આ મર્યાદાઓને બાયપાસ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, તેથી ફોનના સેટિંગ્સ પર સમયાંતરે નજર રાખવી જરૂરી છે.
૪. ઓપન કમ્યુનિકેશન: ટેકનોલોજીના લોક કરતા પણ વધુ અગત્યનું છે બાળક સાથેનો સંવાદ. મોડી રાત સુધી જાગવાના શારીરિક અને માનસિક નુકસાન વિશે બાળક સાથે ખુલ્લા મનથી વાત કરો અને બેડરૂમમાં ફોન ન લઈ જવાની ટેવ પાડો.
