એપલ સામે કરોડોનો કેસ! આઈફોન બનાવવામાં વપરાતા આ ખાસ મિનરલ પાછળનો કાળો કારોબાર આવ્યો સામે!
એપલે તાજેતરમાં જ પોતાની નવી આઈફોન ૧૮ સીરીઝ લોન્ચ કરી છે. પરંતુ લોન્ચિંગની સાથે જ સોશિયલ મીડિયા પર ‘Boycott iPhone 18’ (આઈફોન ૧૮ નો બહિષ્કાર કરો) નામનું એક નવું અભિયાન જોર પકડી રહ્યું છે. આ અભિયાન પાછળનું મુખ્ય કારણ સ્માર્ટફોનમાં વપરાતા મહત્વના ખનિજો (Minerals) અને તેના કારણે આફ્રિકન દેશ ‘ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો’ (DRC) માં થઈ રહેલી હિંસા તથા માનવાધિકારોનું ઉલ્લંઘન દર્શાવવામાં આવી રહ્યું છે.
ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગોમાં કામ કરતા એક સામાજિક સંગઠન ‘ટીમ કોંગો’ (Team Congo) એ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર એક પોસ્ટ શેર કરીને આઈફોન ૧૮ નો બહિષ્કાર કરવાની અપીલ કરી છે. આ મુદ્દાએ ત્યારે વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું જ્યારે પ્રખ્યાત પર્યાવરણ કાર્યકર્તા ગ્રેટા થનબર્ગે (Greta Thunberg) પોતાના ઈન્સ્ટાગ્રામ સ્ટોરી પર આ પોસ્ટ શેર કરી. જોકે, ગ્રેટાએ એપલ કે આઈફોન સામે કોઈ અલગથી સત્તાવાર નિવેદન જારી કર્યું નથી, પરંતુ આ પોસ્ટ શેર થતાં જ આ વિવાદ વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
આઈફોન અને એપલ કેમ આવ્યા નિશાના પર?
ટીમ કોંગોના દાવો મુજબ, મોબાઈલ ફોન, કોમ્પ્યુટર અને અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ બનાવવા માટે કોબાલ્ટ (Cobalt) અને ટેન્ટાલમ (Tantalum) જેવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ખનિજોનો ઉપયોગ થાય છે. આ ખનિજોનો સૌથી મોટો પુરવઠો ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગોમાંથી આવે છે. કોંગો વિશ્વમાં કોબાલ્ટનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે અને તે ટીન, ટેન્ટાલમ અને ટંગસ્ટન જેવા કિંમતી મટિરિયલ્સનો પણ મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
આક્ષેપ એવો છે કે આ ખનિજોના ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને વેપારમાંથી જે કરોડો રૂપિયાની કમાણી થાય છે, તેનો ઉપયોગ કોંગોના પૂર્વ વિસ્તારમાં સક્રિય સશસ્ત્ર બળવાખોર જૂથો (Armed Groups) પોતાના હથિયારો ખરીદવા માટે કરે છે. આ ગેરકાયદેસર વેપારને કારણે કોંગોમાં વ્યાપક હિંસા, નાગરિકોનું વિસ્થાપન અને બાળમજૂરી (Child Labour) જેવી ભયાનક સમસ્યાઓ સર્જાઈ રહી છે.
સંગઠનનો આરોપ છે કે મોટી ટેકનોલોજી કંપનીઓ, જેમાં એપલ પણ સામેલ છે, તે જાણતા કે અજાણતા આ ‘કોન્ફ્લિક્ટ મિનરલ્સ’ (સંઘર્ષિત ખનિજો) નો ઉપયોગ પોતાના ઉપકરણોમાં કરી રહી છે, જેનાથી આ હિંસાને પરોક્ષ રીતે પ્રોત્સાહન મળે છે.
‘ટીમ કોંગો’ ની ગ્રાહકોને શું અપીલ છે?
આ બહિષ્કાર અભિયાન દ્વારા ટીમ કોંગો લોકોને નવી ટેકનોલોજી ખરીદવાની પોતાની ટેવો પર પુનર્વિચાર કરવા અપીલ કરી રહ્યું છે. સંગઠને ગ્રાહકો સામે નીચે મુજબના મુદ્દાઓ મૂક્યા છે:
૧. જૂના ફોનનો મહત્તમ ઉપયોગ કરો: જ્યારે પણ નવો ફોન લોન્ચ થાય ત્યારે તરત જ જૂનો ફોન બદલવાને બદલે તેને શક્ય હોય ત્યાં સુધી ચાલુ રાખો.
૨. સેકન્ડ હેન્ડ કે રિફર્બિશ્ડ ફોન ખરીદો: નવો આઈફોન કે સ્માર્ટફોન ખરીદવાને બદલે વપરાયેલા (Used) કે સુધારેલા (Refurbished) ફોન ખરીદવાનો આગ્રહ રાખો.
૩. સાચી જરૂરિયાત સમજો: નવો ફોન ખરીદતા પહેલા પોતાની જાતને પ્રશ્ન પૂછો કે શું ખરેખર નવા મોડેલની જરૂર છે કે માત્ર શોખ ખાતર ખરીદી રહ્યા છો?
૪. સપ્લાય ચેઈન વિશે જાગૃત બનો: ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનોમાં વપરાતા મટીરીયલ ક્યાંથી આવે છે તે વિશે સવાલો પૂછો અને કંપનીઓ પાસેથી પારદર્શિતાની માંગ કરો.
૫. બિનજરૂરી ગેજેટ્સ ખરીદવાનું ટાળો: જરૂરિયાત કરતા વધારે ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓનો સંગ્રહ ન કરો.
ટીમ કોંગોનો દાવો છે કે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં કોંગોમાં થયેલી હિંસા અને સંઘર્ષમાં ૧૫ મિલિયન (આશરે ૧.૫ કરોડ) થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો છે. જોકે, આ આંકડાની કોઈ સ્વતંત્ર વૈશ્વિક સંસ્થા દ્વારા સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી.
આ વિવાદ પર એપલ (Apple) નો શું પક્ષ છે?
બીજી તરફ, એપલે આ વિવાદ અંગે પોતાનો પક્ષ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું છે કે તે પોતાની સપ્લાય ચેઈનમાં વપરાતા તમામ ખનિજોનું કડક ઓડિટ કરે છે.
કંપનીના વર્ષ ૨૦૨૪ ના ‘કોન્ફ્લિક્ટ મિનરલ્સ રિપોર્ટ’ મુજબ, જૂન ૨૦૨૪ માં જ એપલે પોતાના તમામ સપ્લાયર્સને કોંગો અને રવાંડાથી સીધી કે પરોક્ષ રીતે ટીન, ટેન્ટાલમ, ટંગસ્ટન અને સોનું ખરીદવાનું બંધ કરવા સ્પષ્ટ સૂચના આપી દીધી હતી. પ્રદેશમાં વધતી હિંસા અને ગેરકાયદેસર ટેક્સ વસૂલાતના અહેવાલો બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.
એપલ દાવા સાથે કહે છે કે થર્ડ-પાર્ટી ઓડિટ, સ્વતંત્ર તપાસ અને સપ્લાયર્સ પાસેથી મળેલી માહિતીના આધારે, કંપની પાસે એવા કોઈ પુરાવા નથી કે તેની સપ્લાય ચેઈન સાથે જોડાયેલી રિફાઈનરીઓ કે સ્મેલ્ટર્સે કોંગોમાં સશસ્ત્ર જૂથોને આર્થિક મદદ કરી હોય. જોકે, કંપની એ વાત સ્વીકારે છે કે ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈનમાં દરેક નાનકડા પાર્ટસનું પાયાથી ટ્રેકિંગ કરવું અત્યંત જટિલ કામ છે.
એપલ સામે થયેલા લીગલ કેસ
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે એપલ આ પ્રકારના વિવાદમાં ફસાયું હોય. અગાઉ પણ કંપની સામે કાનૂની આક્ષેપો થઈ ચૂક્યા છે:
ડિસેમ્બર ૨૦૨૪: કોંગો સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વકીલોએ ફ્રાન્સ અને બેલ્જિયમની અદાલતોમાં એપલની યુરોપિયન સંસ્થાઓ સામે ફરિયાદો નોંધાવી હતી, જેમાં આરોપ હતો કે કંપનીના પુરવઠામાં હિંસા સાથે જોડાયેલા ખનિજો હોઈ શકે છે.
નવેમ્બર ૨૦૨૫: યુએસ-આધારિત ‘ઈન્ટરનેશનલ રાઈટ્સ એડવોકેટ્સ’ નામના સંગઠને એપલ સામે કાનૂની દાવો દાખલ કરીને આરોપ મૂક્યો હતો કે ચાઈલ્ડ લેબર (બાળમજૂરી) અને શસ્ત્રધારી જૂથો સાથે જોડાયેલા ખનિજો એપલની પ્રોડક્શન લાઈનમાં પ્રવેશી ચૂક્યા છે.
આઈફોન બહિષ્કારની આ પહેલી ઘટના નથી
નોંધનીય છે કે કોંગોના સંસાધનોને લઈને આઈફોનના બહિષ્કારની આ માગણી નવી નથી. ટીમ કોંગોએ અગાઉ વર્ષ ૨૦૨૪ માં iPhone 16 ના લોન્ચિંગ સમયે પણ બહિષ્કારની હાકલ કરી હતી. આ ઉપરાંત, વર્ષ ૨૦૨૫ માં iPhone 17 ના લોન્ચ વખતે લંડનમાં એપલ સ્ટોર બહાર વિરોધ પ્રદર્શનો પણ યોજાયા હતા.
હવે જ્યારે iPhone 18 લોન્ચ થયો છે, ત્યારે આ મુદ્દો ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. આ વિવાદે ગ્રાહકોને માત્ર ફોનના આકર્ષક ફીચર્સ અને કેમેરા જોવાને બદલે, તે ઉપકરણ કઈ કિંમતે અને કયા સંસાધનોથી બને છે તે વિશે વિચારવા મજબૂર કર્યા છે.
