અમેરિકા કરતા ભારતમાં આઈફોન આટલો મોંઘો કેમ? GST અને કસ્ટમ્સ ડ્યુટીની ખુલી ગઈ વાસ્તવિકતા!
ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં સફરજનની છાપ ધરાવતા એપલના આઈફોન (iPhone) ની ભારે ડિમાન્ડ રહે છે. લોકોમાં આઈફોનને લઈને એક અલગ જ ક્રેઝ જોવા મળે છે. તાજેતરમાં ૯ સપ્ટેમ્બરે એપલે પોતાની નવી iPhone 18 સીરીઝ ગ્લોબલી લોન્ચ કરી દીધી છે. પરંતુ દર વખતે નવી સીરીઝ લોન્ચ થતાની સાથે જ ભારતીય ગ્રાહકોના મનમાં એક મોટો પ્રશ્ન ચોક્કસથી ઉભો થાય છે: “આખરે આઈફોનની મૂળ કિંમત કેટલી છે? અને ગ્રાહક જે મોટી રકમ ચૂકવે છે, તેમાંથી કેટલા રૂપિયા ટેક્સ તરીકે સરકારના ખાતામાં જાય છે?”
જો આપણે તાજેતરમાં લોન્ચ થયેલા iPhone 18 Pro નું ઉદાહરણ લઈએ, તો ભારતમાં તેની શરૂઆતી કિંમત રૂ. ૧,૬૪,૯૦૦ રાખવામાં આવી છે. ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ કે આ ૧.૬૫ લાખ રૂપિયાના ફોનમાં ટેક્સ, કસ્ટમ્સ ડ્યુટી અને કંપનીનો નફો કઈ રીતે વહેંચાયેલો છે.
૧,૬૪,૯૦૦ રૂપિયાના iPhone 18 Pro માં કેટલો GST શામેલ છે?
ભારતમાં ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને સ્માર્ટફોન પર ૧૮ ટકા જીએસટી (GST) લાગુ પડે છે. પરંતુ ઘણા લોકો અહીં ગણતરીમાં ભૂલ કરી બેસે છે. તેઓ ૧,૬૪,૯૦૦ ના સીધા ૧૮ ટકા (આશરે ૨૯,૬૮૨ રૂપિયા) ગણી લે છે, જે ખોટું છે.
બેંકિંગ અને ટેક્સના નિયમો મુજબ, આઈફોનની આ ૧,૬૪,૯૦૦ રૂપિયાની કિંમત જીએસટી-ઇન્ક્લુસિવ (GST Inclusive) હોય છે, એટલે કે ટેક્સ તેની અંદર જ સામેલ છે. તેમાંથી જીએસટી અલગ તારવવા માટે ટેક્સ નિષ્ણાતો $18/118$ ના ગણિતના ફોર્મ્યુલાનો ઉપયોગ કરે છે.
આ હિસાબે ગણતરી કરીએ તો:
iPhone 18 Pro ની શોરૂમ કિંમત: રૂ. ૧,૬૪,૯૦૦
ફોનમાં શામેલ GST (૧૮%): આશરે રૂ. ૨૫,૧૫૪
GST વગર ફોનની કિંમત: આશરે રૂ. ૧,૩૯,૭૪૬
એટલે કે, જ્યારે તમે ૧.૬૫ લાખ રૂપિયાનો આઈફોન ખરીદો છો, ત્યારે તેમાંથી આશરે ૨૫,૧૫૪ રૂપિયા સીધા જીએસટી સ્વરૂપે સરકાર પાસે જાય છે અને બાકીના ૧,૩૯,૭૪૬ રૂપિયા ફોનની મૂળ કિંમત અને વેચાણ મૂલ્ય તરીકે ગણાય છે.
શું દરેક iPhone પર ૨૦ ટકા કસ્ટમ્સ ડ્યુટી લાગે છે?
અહીં સૌથી મહત્વનો અને સમજવા જેવો મુદ્દો એ છે કે પરદેશથી બનીને આવતા આઈફોન અને ભારતમાં જ એસેમ્બલ થતા આઈફોન પર ટેક્સનું માળખું સાવ અલગ હોય છે.
ટેક્સ એડવાઈઝરી ફર્મ ગ્રાન્ટ થોર્નટન ભારત (Grant Thornton Bharat) ના અહેવાલ મુજબ, હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. એપલે ભારતમાં જ આઈફોનનું ઉત્પાદન (મૅન્યુફૅક્ચરિંગ) ઝડપથી વધારી દીધું છે. કંપની હવે તમિલનાડુ અને કર્ણાટકમાં આવેલી ફોક્સકોન (Foxconn) અને ટાટા ઈલેક્ટ્રોનિક્સ (Tata Electronics) જેવી ભાગીદાર કંપનીઓ દ્વારા ભારતમાં જ iPhone 17 અને iPhone 18 સીરીઝનું એસેમ્બલિંગ કરી રહી છે.
ભારતમાં જ ફોન બનતા હોવાથી એપલ પૂરેપૂરા તૈયાર (Finished) આઈફોન પર લાગતી ૨૦ ટકા બેસિક કસ્ટમ્સ ડ્યુટી (BCD) બચાવી લે છે. જોકે, આનો અર્થ એવો નથી કે આઈફોન પરથી ઈમ્પોર્ટ કોસ્ટ સાવ શૂન્ય થઈ ગઈ છે. આઈફોનમાં વપરાતા કેટલાક અત્યંત હાઈ-ટેક સ્પેરપાર્ટ્સ (જેમ કે કેમેરા સેન્સર કે પ્રોસેસર ચિપ) હજુ પણ વિદેશથી આયાત કરવા પડે છે, જેના પર અલગ-અલગ ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી લાગુ પડે છે.
તો પછી ભારતમાં આઈફોન આટલો મોંઘો કેમ છે?
જો ભારતમાં ફોન બને છે અને કસ્ટમ ડ્યુટી પણ બચે છે, તો પછી અમેરિકા કે ચીન કરતા ભારતમાં આઈફોન ૩૦,૦૦૦ થી ૪૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધી મોંઘો કેમ મળે છે? શું માત્ર ટેક્સ જ આ માટે જવાબદાર છે?
જવાબ છે: ના, માત્ર ટેક્સ જવાબદાર નથી. ભારતમાં આઈફોનની ઊંચી કિંમત પાછળ ઘણા બધા પરિબળો કામ કરે છે:
૧. ઈમ્પોર્ટેડ કમ્પોનન્ટ્સની કિંમત: ફોનના મહત્વના પાર્ટ્સ બહારથી આવે છે, તેનો ટ્રાન્સપોર્ટ અને ડ્યુટી ખર્ચ.
૨. લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઈન: દેશભરમાં ફોન પહોંચાડવાનો અને ગોડાઉનનો ખર્ચ.
૩. રિટેલર અને ડિસ્ટ્રીબ્યુટર માર્જિન: તૃતીય-પક્ષ (Third-party) સ્ટોર્સ અને રિટેલર્સ આશરે ૧૦ થી ૧૨ ટકા જેટલું માર્જિન રાખે છે.
૪. એપલની પ્રાઈસિંગ સ્ટ્રેટેજી: એપલ દરેક દેશની કરન્સીના મૂલ્યમાં આવતી અસ્થિરતા (Currency Fluctuation) સામે પોતાનું જોખમ ઘટાડવા માટે પ્રીમિયમ પ્રાઈસિંગ વ્યૂહરચના અપનાવે છે.
આથી એમ કહેવું ખોટું રહેશે કે આઈફોનની બધી વધારાની કિંમત માત્ર ટેક્સના કારણે જ વધી જાય છે.
‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ અને લોકલ પ્રોડક્શનથી દેશને શું ફાયદો?
ભારતમાં આઈફોનનું મેન્યુફેક્ચરિંગ વધવાનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે વિદેશી આયાત પર નિર્ભરતા ઘટી છે. આ ઉપરાંત ભારત સરકારની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઈન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ હેઠળ એપલને ભારતમાં ઉત્પાદિત સ્માર્ટફોનના વધારાના વેચાણ પર ૫ વર્ષ સુધી ૪ થી ૬ ટકા સુધીનું કેશ ઈન્સેન્ટિવ (આર્થિક પ્રોત્સાહન) મળે છે.
આ પોલિસીથી ભારતના ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઈકોસિસ્ટમને મોટો બૂસ્ટ મળ્યો છે. એપલના કોન્ટ્રાક્ટ મૅન્યુફેક્ચરર્સે છેલ્લા નાણાકીય વર્ષમાં ૧૦ બિલિયન ડૉલરથી વધુ કિંમતના ‘મેડ ઈન ઈન્ડિયા’ આઈફોનની નિકાસ (Export) કરી છે. એટલું જ નહીં, ૨૦૨૫ ના પ્રથમ છ મહિનામાં તો ભારતમાં એસેમ્બલ થયેલા આઈફોનમાંથી આશરે ૭૮ ટકા આઈફોન સીધા અમેરિકા જેવા દેશોમાં એક્સપોર્ટ કરવામાં આવ્યા હતા.
