હોર્મુઝની કટોકટી: ઈરાનનો ઈનકાર, ટ્રમ્પની આકરી ચેતવણી અને મધ્ય-પૂર્વમાં વધતો તણાવ
મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માં ફરી એકવાર ભૌગોલિક-રાજકીય ગરમાવો ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલના પરિવહન માટે કરોડરજ્જુ સમાન ગણાતી ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) ને બંધ કરવાના અહેવાલોને લઈને વૈશ્વિક બજારો અને રાજદ્વારી ગલિયારાઓમાં ભારે ખળભળાટ મચી ગયો છે. જોકે, ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે આ અહેવાલોને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યા છે, પરંતુ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આકરા નિવેદને બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે.
લેબનોનમાં ઈઝરાયેલ અને હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે વધી રહેલી હિંસાની સીધી અસર હવે અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગો પર જોવા મળી રહી છે.
ઈરાનનો દાવો: “હોર્મુઝ ખુલ્લું છે, અમે કરારનું પાલન કરીએ છીએ”
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે સત્તાવાર નિવેદન જાહેર કરીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરવા અંગેના તમામ અહેવાલો તદ્દન પાયાવિહોણા અને ભ્રામક છે. ઈરાની પ્રવક્તાના જણાવ્યા અનુસાર, આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ પરથી વાણિજ્યિક જહાજો (Commercial Shipping) ની અવરજવર સામાન્ય દિવસોની જેમ જ ચાલુ છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગને કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ઊભો કરવામાં આવ્યો નથી.
વિદેશ મંત્રાલયે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ઈરાન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે થયેલા શાંતિ કરારની શરતોનું સંપૂર્ણપણે પાલન કરી રહ્યું છે અને તે ક્ષેત્રમાં બિનજરૂરી તણાવ વધારવા માંગતું નથી.
શું હતો વિવાદ?
અગાઉ એવા અહેવાલો વહેતા થયા હતા કે ઈરાનની કટ્ટરપંથી સૈન્ય પાંખ ‘ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) ની નૌકાદળે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને સીલ કરી દીધું છે. IRGC એ કથિત રીતે ચેતવણી આપી હતી કે જે પણ જહાજ આ માર્ગ પરથી પસાર થવાનો પ્રયાસ કરશે તેને નિશાન બનાવવામાં આવશે. IRGC નું કહેવું હતું કે અમેરિકા લેબનોનમાં યુદ્ધવિરામની શરતો લાગુ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે, તેથી આ પગલું ભરવું જરૂરી બન્યું હતું. જોકે, વિદેશ મંત્રાલયે આ લશ્કરી દાવાઓને ફગાવીને પરિસ્થિતિ થાળે પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની આકરી પ્રતિક્રિયા: “ઈરાન હવે સમાપ્ત થઈ ગયું છે”
બીજી તરફ, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાની અફવાઓ અને ઈરાનના વલણ પર અત્યંત આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. ટ્રમ્પે પોતાના બળૂકા અંદાજમાં એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે, ઈરાન આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે “સમાપ્ત” થઈ ચૂક્યું છે, અને આ જ કારણે તેણે અમેરિકા સાથે સંધિ કરવી પડી હતી.
ટ્રમ્પે ઈરાનને ખુલ્લી ચેતવણી આપતા ઉમેર્યું:
“જો અમેરિકા આગામી 60 દિવસ સુધી રાહ જોશે, તો ઈરાન પાયમાલ થઈ જશે અને તેને વૈશ્વિક સ્તરેથી એક પણ પૈસો મળશે નહીં. અમે અમારી શરતો પર કોઈ બાંધછોડ કરવાના નથી.”
ટ્રમ્પના આ આકરા તેવર દર્શાવે છે કે વોશિંગ્ટન ઈરાન પર મહત્તમ દબાણ (Maximum Pressure) ની નીતિ ચાલુ રાખવા માંગે છે, જેથી તે મધ્ય-પૂર્વના દેશો કે દરિયાઈ માર્ગો પર કોઈ મોટો પડકાર ઊભો ન કરી શકે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ આટલું મહત્વનું છે?
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ તે વિશ્વની આર્થિક જીવનરેખા છે.
તેલનો પુરવઠો: વિશ્વના કુલ દરિયાઈ તેલ વેપારનો એક બહુ મોટો હિસ્સો (આશરે 20% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ) આ સાંકડી પટ્ટીમાંથી પસાર થાય છે.
વૈશ્વિક કનેક્ટિવિટી: ગલ્ફ દેશો (સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, ઈરાક) માંથી એશિયા, યુરોપ અને બાકીના વિશ્વમાં જતા કાચા તેલ અને લિક્વિડ નેચરલ ગેસ (LNG) માટે આ એકમાત્ર મુખ્ય માર્ગ છે.
આર્થિક અસર: જો આ માર્ગ થોડા દિવસો માટે પણ બંધ થાય, તો વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જેનાથી સમગ્ર વિશ્વમાં મોંઘવારીનો નવો દોર શરૂ થઈ શકે છે.
લેબનોનની હિંસા નડતરરૂપ બની: અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટો રદ
આ સમગ્ર વિવાદની પાછળ શુક્રવારે (19 જૂન) દક્ષિણ લેબનોનમાં થયેલો ઈઝરાયેલી બોમ્બમારો જવાબદાર માનવામાં આવે છે. ઇઝરાયલે હિઝબુલ્લાહના ઠેકાણાઓ પર ભારે સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી છે અને તે વિસ્તાર ખાલી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. આ ઘટનાક્રમની સીધી અસર રાજદ્વારી વાટાઘાટો પર પડી છે.
અહેવાલો અનુસાર, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવાના હેતુથી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક બેઠક યોજાવાની હતી. પરંતુ લેબનોન સંકટને કારણે આ વાટાઘાટો છેલ્લી ઘડીએ રદ કરવી પડી છે.
પ્રવાસ રદ: ઈરાની પ્રતિનિધિઓએ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ જવાનું ટાળ્યું અને સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં સુધી લેબનોનમાં ઈઝરાયેલી હુમલા બંધ નહીં થાય, ત્યાં સુધી કોઈ વાતચીત શક્ય નથી.
જે.ડી. વાન્સનો નિર્ણય: અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વાન્સે પણ પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને જોતા પોતાનો નિર્ધારિત પ્રવાસ રદ કરી દીધો છે. આનાથી બંને દેશો વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવાના પ્રયાસોને મોટો ફટકો પડ્યો છે.
નેતન્યાહૂનું અડગ વલણ: “સૈનિકો લેબનોનમાં જ રહેશે”
આ દરમિયાન ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ શુક્રવારે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું છે કે ઈઝરાયેલી સેના દક્ષિણ લેબનોનમાંથી પીછેહઠ કરવાની નથી. તેમણે જણાવ્યું કે, “જ્યાં સુધી ઈઝરાયેલની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત નહીં થાય, ત્યાં સુધી અમારા સૈનિકો લેબનોનમાં જ રહેશે.”
નેતન્યાહૂએ હિઝબુલ્લાહ અને તેના આકા ઈરાનને ચેતવણી આપતા કહ્યું કે ઈઝરાયેલ પોતાના નાગરિકો કે પ્રદેશ પરના હુમલાઓને ક્યારેય સહન કરશે નહીં અને આવા દુસાહસ માટે હિઝબુલ્લાહ પાસે ભારે કિંમત વસૂલવામાં આવશે.
