ઈરાન કૅનેડા પર કેમ ભડક્યું? અમેરિકાના દબાણ સામે ઝૂકવાનો આરોપ, હોર્મુઝ મુદ્દે પણ વધ્યો વિવાદ
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે ઈરાન અને કૅનેડા વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં પણ કડવાશ વધી રહી છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયલ સાથેના સંઘર્ષ વચ્ચે તેહરાને હવે કૅનેડાની નીતિ સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ઈરાનનો આરોપ છે કે કૅનેડા વોશિંગ્ટનના દબાણ સામે સતત નરમ પડી રહ્યું છે અને અમેરિકા જે નીતિ અપનાવી રહ્યું છે, તેને પડકારવાને બદલે તેનું સમર્થન કરી રહ્યું છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બકાઈએ સોશિયલ મીડિયા પર કૅનેડાના વલણની આકરી ટીકા કરી છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, કૅનેડાએ ઈરાનને લગતા નિવેદનો અને પ્રતિબંધોના માધ્યમથી પોતાના શક્તિશાળી પડોશી અમેરિકાને ખુશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ વિવાદ માત્ર નિવેદનબાજી સુધી સીમિત નથી. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવર, ઈરાન પર લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધો, અમેરિકા અને ઈઝરાયલની સૈન્ય કાર્યવાહી તથા પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ જેવા અનેક મુદ્દાઓએ સમગ્ર મામલાને વધુ ગંભીર બનાવી દીધો છે.
ઈરાનને કૅનેડાની કઈ વાત નારાજ કરી રહી છે?
ઈરાનની નારાજગીનું એક મોટું કારણ કૅનેડાનું તેહરાન પ્રત્યેનું કડક વલણ છે. કૅનેડાએ છેલ્લા સમયગાળામાં અનેક ઈરાની વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ સામે પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. ઓટાવા દ્વારા ઈરાનની નીતિઓ અને તેની સૈન્ય કાર્યવાહી અંગે પણ અનેક વખત ટીકા કરવામાં આવી છે.
તેહરાનનું માનવું છે કે કૅનેડા ઈરાન સાથેના પોતાના સ્વતંત્ર સંબંધો કરતાં અમેરિકાની વિદેશ નીતિ સાથે વધુ સુસંગત થઈ રહ્યું છે.
ઈરાની પ્રવક્તા બકાઈએ કૅનેડાના વિદેશ અને નાણાં પ્રધાનો દ્વારા ઈરાનને લઈને આપવામાં આવેલા નિવેદનોનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે ઓટાવા પોતાના પડોશી દેશના દબાણમાં આવીને વોશિંગ્ટનને સંતોષવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ઈરાન માટે આ માત્ર રાજકીય ટીકા નથી. તેહરાન તેને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા ઈરાન સામે ઊભા કરવામાં આવી રહેલા વ્યાપક દબાણના ભાગરૂપે જુએ છે.
ટ્રમ્પની કૅનેડા અંગેની ટિપ્પણીએ પણ ભડકાવ્યો ઈરાન
ઈરાનની ટીકા પાછળ અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન રાજકીય વલણનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ઇસ્માઇલ બકાઈએ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા કૅનેડા અંગે કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓનો સંદર્ભ આપ્યો.
ટ્રમ્પે ભૂતકાળમાં કૅનેડાને અમેરિકાના 51મા રાજ્ય તરીકે જોવાની વાત કરી હતી. આ પ્રકારની ટિપ્પણીઓ કૅનેડાની રાજકીય સ્વતંત્રતા અને સાર્વભૌમત્વને લઈને દેશમાં પણ ચર્ચાનું કારણ બની હતી.
ઈરાન હવે આ જ મુદ્દાને ઉઠાવીને સવાલ કરી રહ્યું છે કે જ્યારે અમેરિકા પોતે કૅનેડાની સ્વતંત્રતા અંગે વિવાદાસ્પદ ભાષા વાપરે છે, ત્યારે કૅનેડા ઈરાન અંગે અમેરિકાની નીતિને આટલું મજબૂત સમર્થન શા માટે આપે છે?
બકાઈના દાવા પ્રમાણે, અમેરિકન દબાણ અને કૅનેડાની પ્રતિક્રિયા વચ્ચે એક વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે કૅનેડાએ પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ દર્શાવવી જોઈએ અને દરેક મુદ્દે વોશિંગ્ટનની પાછળ ઊભા રહેવાનું ટાળવું જોઈએ.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ બન્યો વિવાદનું કેન્દ્ર?
ઈરાન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના હાલના તણાવમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચેનો સંકુચિત પરંતુ વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વના તેલ અને ગેસના મોટા હિસ્સાના પરિવહન માટે આ માર્ગ મહત્વપૂર્ણ છે.
આ કારણે અહીં જહાજોની અવરજવર અટકવાથી માત્ર ઈરાન અથવા મધ્ય પૂર્વ પર અસર થતી નથી, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર તેની અસર પડી શકે છે.
ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર અંગે લેવાયેલા પગલાંથી વૈશ્વિક બજારોમાં ચિંતા વધી છે. ખાસ કરીને તેલ અને કુદરતી ગેસના પુરવઠા અંગે અનિશ્ચિતતા ઊભી થવાથી અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ આવી શકે છે.
ઈરાનનો દાવો—યુદ્ધ પહેલાં હોર્મુઝ સુરક્ષિત હતું
ઇસ્માઇલ બકાઈએ હોર્મુઝ અંગે ઈરાનનું વલણ સમજાવતા દાવો કર્યો કે અમેરિકા અને ઈઝરાયલ તરફથી ઈરાન વિરુદ્ધ હુમલા શરૂ થયા તે પહેલાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલ્લો અને સુરક્ષિત હતો.
ઈરાનના મતે, ત્યારબાદ સર્જાયેલી પરિસ્થિતિ માટે તેને એકતરફી રીતે જવાબદાર ગણાવી શકાય નહીં.
તેહરાનનું કહેવું છે કે જ્યારે તેના પર સૈન્ય હુમલા થઈ રહ્યા હોય અને તેની સામે આર્થિક તથા રાજકીય દબાણ વધારવામાં આવી રહ્યું હોય, ત્યારે પોતાની સુરક્ષા માટે લેવામાં આવતા પગલાંને અલગ સંદર્ભમાં જોવાની જરૂર છે.
બીજી તરફ, કૅનેડા સહિતના પશ્ચિમી દેશો હોર્મુઝમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર અને નેવિગેશનની સ્વતંત્રતાને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો માને છે.
આ જ મતભેદ હવે બંને પક્ષો વચ્ચેના રાજદ્વારી વિવાદનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે.
કૅનેડાએ ઈરાન સામે શા માટે પ્રતિબંધો લગાવ્યા?
કૅનેડા લાંબા સમયથી ઈરાનની સરકાર, સુરક્ષા સંસ્થાઓ અને કેટલીક વ્યક્તિઓની નીતિઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતું આવ્યું છે.
માનવાધિકાર, પ્રાદેશિક સુરક્ષા, પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ઈરાનની સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ જેવા મુદ્દાઓને કારણે કૅનેડા અને ઈરાનના સંબંધોમાં વર્ષોથી તણાવ રહ્યો છે.
કૅનેડાએ ઈરાન સાથે જોડાયેલી અનેક વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ પર પ્રતિબંધો મૂક્યા છે. ઓટાવાનું કહેવું છે કે આવા પ્રતિબંધોનો હેતુ ઈરાની સરકાર પર દબાણ વધારવાનો અને કથિત માનવાધિકાર ઉલ્લંઘન તથા અન્ય ગંભીર નીતિઓ સામે જવાબદારી નક્કી કરવાનો છે.
પરંતુ તેહરાન આ પ્રતિબંધોને એકતરફી અને રાજકીય રીતે પ્રેરિત પગલાં તરીકે જુએ છે.
ઈરાનનો આરોપ છે કે કૅનેડા અમેરિકાની નીતિ સાથે તાલ મિલાવીને તેહરાનને વધુ એકલવાયું બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ઈરાનનો કૅનેડાને સીધો સવાલ
ઇસ્માઇલ બકાઈએ કૅનેડાના વલણ અંગે એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે. જો કૅનેડાની મુખ્ય ચિંતા આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર અને નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા છે, તો પછી તેણે માત્ર ઈરાનની ટીકા કરવાને બદલે સમગ્ર સંઘર્ષના કારણો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, એવું તેહરાનનું કહેવું છે.
ઈરાનના દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે, અમેરિકાની સૈન્ય કાર્યવાહી, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પ્રદેશમાં તેની સૈન્ય હાજરી પણ સંકટ વધારતા પરિબળો છે.
તેહરાનનો દાવો છે કે કૅનેડાએ જો ખરેખર શાંતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના સિદ્ધાંતોને સમર્થન આપવું હોય તો તેણે તમામ પક્ષોને સંયમ રાખવા અને સૈન્ય કાર્યવાહી બંધ કરવાની અપીલ કરવી જોઈએ.
આ દલીલ દ્વારા ઈરાન કૅનેડાને એકતરફી વલણ બદલવાનો સંદેશ આપી રહ્યું છે.
કૅનેડા માટે અમેરિકા સાથેના સંબંધો કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
કૅનેડા અને અમેરિકા વચ્ચે વિશ્વના સૌથી નજીકના અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાંનો એક છે. બંને દેશો આર્થિક, સુરક્ષા, વેપાર અને રક્ષા ક્ષેત્રે એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે.
કૅનેડાની અર્થવ્યવસ્થા ખાસ કરીને અમેરિકન બજાર સાથે ઊંડે સુધી સંકળાયેલી છે. બંને દેશો વચ્ચે દર વર્ષે વિશાળ પ્રમાણમાં માલસામાન અને સેવાઓનો વેપાર થાય છે.
આ ઉપરાંત બંને દેશો ઉત્તર અમેરિકાની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં પણ સહયોગ કરે છે.
આ સંજોગોમાં કૅનેડા માટે અમેરિકાની વિદેશ નીતિથી સંપૂર્ણપણે અલગ માર્ગ અપનાવવો હંમેશા સરળ નથી. ઈરાન આ જ વાસ્તવિકતાને “અમેરિકાના દબાણ સામે ઝૂકવું” તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.
પરંતુ કૅનેડાના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગના આધારે નિર્ણય લેવાનો દાવો કરી શકે છે.
આ વિવાદ પાછળ માત્ર ઈરાન અને કૅનેડા જ નથી
સમગ્ર મામલાને સમજવા માટે અમેરિકા અને ઈઝરાયલની ભૂમિકા પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
ઈરાન લાંબા સમયથી અમેરિકા અને ઈઝરાયલને પોતાના મુખ્ય પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિરોધીઓમાં ગણે છે. બીજી તરફ, અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, મિસાઇલ ક્ષમતા અને મધ્ય પૂર્વમાં તેના સહયોગી સશસ્ત્ર જૂથો અંગે ચિંતિત રહે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં ઈરાન પર વધતા રાજદ્વારી અને આર્થિક દબાણને તેહરાન પોતાના વિરોધીઓની વ્યૂહરચનાનો ભાગ માને છે.
જ્યારે કૅનેડા જેવા દેશો ઈરાન સામે પ્રતિબંધો લગાવે છે અથવા અમેરિકાની સાથે ઊભા રહે છે, ત્યારે ઈરાન તેને આ વ્યાપક દબાણ વ્યવસ્થાનો જ એક ભાગ ગણે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે હોર્મુઝ એટલું મહત્વનું કેમ?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અંગેનો વિવાદ માત્ર મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ સુધી મર્યાદિત નથી.
વિશ્વના અનેક દેશો માટે મધ્ય પૂર્વમાંથી આવતો ક્રૂડ ઓઇલ અને કુદરતી ગેસ ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. આ ઊર્જા સમુદ્રી માર્ગે વિશ્વના વિવિધ બજારો સુધી પહોંચે છે.
જો હોર્મુઝમાં લાંબા સમય સુધી જહાજોની અવરજવર મુશ્કેલ બને, તો વીમા ખર્ચ વધી શકે છે, જહાજોને લાંબો માર્ગ અપનાવવો પડી શકે છે અને ઊર્જાના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે.
તેલના ભાવમાં અચાનક વધારો થાય તો તેની અસર પેટ્રોલ-ડીઝલથી લઈને પરિવહન, ઉદ્યોગ અને મોંઘવારી સુધી જોવા મળી શકે છે.
એટલે જ અમેરિકા, યુરોપ, એશિયા અને મધ્ય પૂર્વના અનેક દેશો હોર્મુઝમાં મુક્ત અને સુરક્ષિત નૌકાવહનને મહત્વ આપે છે
ઈરાનનું વલણ કેટલું લાંબું ચાલી શકે?
હાલની પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ઈરાન હોર્મુઝ અંગે કેટલો સમય કડક વલણ જાળવી રાખશે.
જો તણાવ લાંબો ચાલે તો ઈરાન પર પણ આર્થિક દબાણ વધી શકે છે. કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ઊર્જા પરિવહનમાં અવરોધથી માત્ર અન્ય દેશો જ નહીં, ઈરાનની પોતાની અર્થવ્યવસ્થા પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
બીજી તરફ, તેહરાન માટે હોર્મુઝ વ્યૂહાત્મક દબાણ ઊભું કરવા માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ સાધન પણ છે.
આથી ઈરાન કદાચ આ મુદ્દાને માત્ર દરિયાઈ પરિવહનના પ્રશ્ન તરીકે નહીં પરંતુ પોતાની સુરક્ષા અને રાજકીય વાટાઘાટોમાં એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર તરીકે પણ જોઈ રહ્યું છે.
શું કૅનેડા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધુ વધી શકે?
હાલના નિવેદનો જોતા બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી મતભેદ વધુ તીવ્ર બનવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
જો કૅનેડા ઈરાન વિરુદ્ધ વધુ પ્રતિબંધો જાહેર કરે અથવા અમેરિકા સાથે મળીને તેહરાન સામે વધુ કડક નીતિ અપનાવે, તો ઈરાન તરફથી પણ આકરી પ્રતિક્રિયા આવી શકે છે.
બીજી તરફ, જો પશ્ચિમી દેશો અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ રાજદ્વારી વાતચીતનો રસ્તો ખુલે, તો કૅનેડા જેવા દેશો પણ પોતાના વલણમાં કેટલાક ફેરફાર કરી શકે છે.
પરંતુ હાલમાં બંને પક્ષોના નિવેદનોમાં સમાધાન કરતાં આરોપ-પ્રત્યારોપ વધારે જોવા મળી રહ્યા છે.
