ટ્રમ્પનો મોટો દાવો: ઈરાન સાથે પરમાણુ સમજૂતી ‘લગભગ નક્કી’, શું ખાડી દેશોમાં યુદ્ધના વાદળો વિખેરાશે?
વિશ્વના રાજકારણમાં અત્યારે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો દાયકાઓ જૂનો વિવાદ અંત તરફ જઈ રહ્યો છે? અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક સનસનાટીભર્યો દાવો કર્યો છે કે ઈરાન સાથે એક મોટી સમજૂતી “લગભગ નક્કી” થઈ ગઈ છે. એક તરફ હોર્મુઝની ખાડીમાં મિસાઈલો અને ડ્રોન ગર્જી રહ્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ ટ્રમ્પની આ ડિપ્લોમેટિક જાહેરાતે દુનિયાને ચોંકાવી દીધી છે.
માત્ર એક પેજની ઓફર નથી, પણ વિસ્તૃત પ્લાન છે
જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને ઈરાન મોકલવામાં આવેલા પ્રસ્તાવ વિશે પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ કોઈ સામાન્ય કે ટૂંકો દસ્તાવેજ નથી. ટ્રમ્પે કહ્યું, “લોકો જેને એક પેજની ઓફર કહી રહ્યા છે, તે વાસ્તવમાં તેનાથી ક્યાંય વધુ વિસ્તૃત છે. આ એક એવો પ્રસ્તાવ છે જે સુનિશ્ચિત કરશે કે ઈરાન પાસે ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર નહીં હોય.”
ટ્રમ્પે તેમના સંબોધનમાં વારંવાર ‘ન્યૂક્લિયર ડસ્ટ’ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો. નિષ્ણાતોના મતે, ટ્રમ્પનો ઈશારો ઈરાન પાસે રહેલા ‘એનરિચ્ડ યુરેનિયમ’ (સંવર્ધિત યુરેનિયમ) તરફ હતો. સમજૂતી મુજબ, ઈરાને પોતાનો આ જથ્થો અમેરિકાને સોંપવો પડશે અને પરમાણુ કાર્યક્રમ હંમેશ માટે બંધ કરવો પડશે.
ઈરાનનો પ્રતિસાદ: પાકિસ્તાનની ભૂમિકા મહત્વની
બીજી તરફ, ઈરાને હજુ સુધી આ બાબતે ખુલીને કોઈ જાહેરાત કરી નથી. ઈરાની મીડિયા અને વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, તેઓ પાકિસ્તાન દ્વારા મોકલવામાં આવેલા અમેરિકી સંદેશાઓની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે. નોંધનીય છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધા રાજદ્વારી સંબંધો ન હોવાથી પાકિસ્તાન અહીં મધ્યસ્થી તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી અને પાકિસ્તાની વિદેશ મંત્રી ઈશાક ડાર વચ્ચેની ટેલિફોનિક વાતચીત સૂચવે છે કે પડદા પાછળ ગંભીર મંત્રણાઓ ચાલી રહી છે. ઈરાન માટે મુખ્ય મુદ્દો યુદ્ધવિરામ અને તેના પર લાગેલા આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાનો છે.
ટ્રમ્પનો અંદાજ: “હા પાડે છે પણ ભૂલી જાય છે”
પોતાની આગવી શૈલીમાં વાત કરતા ટ્રમ્પે કહ્યું કે, ઈરાની નેતાઓએ મૌખિક રીતે સંમતિ આપી દીધી છે, પરંતુ તેમના પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ છે. તેમણે કટાક્ષ કરતા કહ્યું, “તેઓ હા પાડે છે, પણ બીજા દિવસે ભૂલી જાય છે કે તેમણે શેની માટે હા પાડી હતી.” ટ્રમ્પના મતે, ઈરાની નેતૃત્વમાં અલગ-અલગ જૂથો છે અને અમેરિકા આ બધા સાથે ડીલ કરી રહ્યું છે જેથી એક સર્વસંમત નિર્ણય પર પહોંચી શકાય.
એક બાજુ કરારની વાત, બીજી બાજુ વિસ્ફોટોનો અવાજ
ટ્રમ્પ ભલે સમજૂતીના દાવા કરી રહ્યા હોય, પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે. હોર્મુઝની ખાડીમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સૈન્ય ટકરાવ યથાવત છે. રિપોર્ટ્સ મુજબ, ઈરાનની રાજધાની તેહરાન, બંદર અબ્બાસ અને કેશમ ટાપુ પાસે મોટા વિસ્ફોટોના અવાજો સંભળાયા છે. બંને દેશો એકબીજા પર ઉશ્કેરણીજનક હુમલાના આરોપો લગાવી રહ્યા છે.
આ એક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ છે: એક હાથમાં શાંતિનો પ્રસ્તાવ છે અને બીજા હાથમાં હથિયાર. ટ્રમ્પની રણનીતિ કદાચ ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ (મહત્તમ દબાણ) ઊભું કરવાની છે, જેથી ઈરાન નમીને સમજૂતી માટે તૈયાર થાય.
શું આ સમજૂતી ટકી શકશે?
જો આ સમજૂતી ખરેખર અમલમાં આવે છે, તો તે આ સદીની સૌથી મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાશે. જોકે, આમાં ઘણા પડકારો છે:
વિશ્વાસનો અભાવ: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે દાયકાઓથી વિશ્વાસની ખાઈ છે.
ઈઝરાયેલનું વલણ: ઈરાન પર કોઈ પણ નરમ વલણ ઈઝરાયેલને મંજૂર નથી.
આંતરિક વિરોધ: ઈરાનની અંદર રહેલા કટ્ટરપંથી જૂથો અમેરિકા સામે ઝૂકવાનો વિરોધ કરી શકે છે.
