ઈરાનમાં કોહરામ: રેકોર્ડતોડ મોંઘવારી અને રિયાલના પતન બાદ ‘અંતિમ જંગ’નો પ્રારંભ
ઈરાનમાં 28 ડિસેમ્બર 2025 થી શરૂ થયેલું વિરોધ પ્રદર્શન હવે એક વ્યાપક જન આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયું છે, જેને 2022 ના ‘મહિલા, જીવન, સ્વતંત્રતા’ આંદોલન પછીની સૌથી મોટી અશાંતિ માનવામાં આવી રહી છે. તેહરાનના ગ્રાન્ડ બજારથી શરૂ થયેલી આ લહેર હવે ઈરાનના 31 માંથી ઓછામાં ઓછા 24 પ્રાંતો અને 100 થી વધુ શહેરો સુધી પહોંચી ગઈ છે.
આર્થિક તબાહી અને પ્રદર્શનોનું મુખ્ય કારણ
આ વિદ્રોહનું મુખ્ય કારણ ઈરાનનું ઘેરાતું આર્થિક સંકટ છે. ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં ફુગાવો (મોંઘવારી) 48.6% સુધી પહોંચી ગયો હતો અને ડિસેમ્બરમાં ખાદ્ય પદાર્થોની કિંમતોમાં 72% નો વધારો થયો હતો. ઈરાની ચલણ ‘રિયાલ’ નું મૂલ્ય અમેરિકી ડોલર સામે ગગડીને 1.5 મિલિયન (15 લાખ) ના રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયું છે. વેપારીઓ અને બજારના દુકાનદારોએ દેવાળું ફૂંકાવાના ડરથી હડતાળ અને દુકાનો બંધ કરવાનું શરૂ કર્યું, જે ટૂંક સમયમાં રાજકીય વિરોધમાં ફેરવાઈ ગયું. પ્રદર્શનકારીઓનું માનવું છે કે શાસન ઘરેલું જરૂરિયાતોને બદલે હિઝબુલ્લાહ અને હમાસ જેવા જૂથોને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે.
હિંસક દમન અને જાનહાનિની વધતી સંખ્યા
માનવાધિકાર સંગઠનો અને સમાચાર અહેવાલો અનુસાર, સુરક્ષા દળોની હિંસક કાર્યવાહીમાં અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા 28 થી 45 પ્રદર્શનકારીઓના મોત થયા છે, જેમાં અનેક સગીરો અને વિદ્યાર્થીઓ સામેલ છે. આ ઉપરાંત, આશરે 2,000 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. સરકારે પ્રદર્શનોને કચડી નાખવા માટે દેશભરમાં ઇન્ટરનેટ અને ટેલિફોન સેવાઓ બંધ કરી દીધી છે. અહેવાલો અનુસાર, પ્રદર્શનોને દબાવવા માટે ઈરાને કતાઈબ હિઝબુલ્લાહ જેવા અંદાજે 800 ઈરાકી શિયા મિલિશિયા લડવૈયાઓને પણ તૈનાત કર્યા છે.
રઝા પહેલવીનું આહવાન અને ‘અંતિમ જંગ’
ઈરાનના દેશનિકાલ કરાયેલા ક્રાઉન પ્રિન્સ રઝા પહેલવીએ આ આંદોલનને “અંતિમ જંગ” (Final Battle) ગણાવતા 8 અને 9 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ રાત્રે 8 વાગ્યે સમગ્ર દેશમાં નારા લગાવવા અને વિરોધ કરવાની અપીલ કરી છે. તેમણે સુરક્ષા દળોને પણ અપીલ કરી છે કે તેઓ નાગરિકો પર ગોળી ચલાવવાને બદલે જનતાનો સાથ આપે. રસ્તાઓ પર “તાનાશાહ (ખામેનેઈ) નું મોત”, “અમને ગઝા જોઈએ છે કે લેબનાન, મારો જીવ ઈરાન માટે” અને “પહેલવી પાછા આવશે” જેવા નારા ગુંજી રહ્યા છે.
સરકારની પ્રતિક્રિયા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વલણ
રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયને આર્થિક સુધારા અને સબસિડીના સીધા હસ્તાંતરણનું વચન આપ્યું છે, પરંતુ ન્યાયતંત્રના વડાએ ચેતવણી આપી છે કે “તોફાનીઓ” સાથે કોઈ નરમાઈ રાખવામાં આવશે નહીં. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાની સત્તાવાળાઓએ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓનું હિંસક દમન કર્યું, તો અમેરિકા હસ્તક્ષેપ કરશે. ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુએ પણ ઈરાની જનતાના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ પ્રત્યે એકતા વ્યક્ત કરી છે.
ઈરાનના આ વર્તમાન સંકટને નિષ્ણાતોએ “બર્લિનની દીવાલ પડવા જેવી ક્ષણ” (Berlin Wall moment) ગણાવી છે, જ્યાં શાસનનો પાયો હચમચી રહ્યો છે અને જનતા હવે ખોટા વચનોને બદલે સંપૂર્ણ રાજકીય પરિવર્તનની માંગ કરી રહી છે.
