ઈરાનમાં સત્તા વિરોધી લહેર: દેશનિકાલ કરાયેલા શહજાદા રઝા પહેલવીના પોકાર પર રસ્તાઓ પર ઉતર્યો જનસૈલાબ
ઈરાનના પૂર્વ શાહના દેશનિકાલ કરાયેલા પુત્ર, શહજાદા રઝા પહેલવી (Reza Pahlavi) ના આહવાન પર ઈરાનના મુખ્ય શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શનોની એક નવી અને શક્તિશાળી લહેર જોવા મળી રહી છે. 8 અને 9 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ સ્થાનિક સમય મુજબ રાત્રે 8 વાગ્યે સમગ્ર દેશમાં લોકોએ એકસાથે રસ્તાઓ પર ઉતરીને અને પોતાના ઘરની છત પરથી સરકાર વિરોધી નારા લગાવ્યા હતા. વિશ્લેષકો માને છે કે આ આંદોલન ઈરાનની ઈસ્લામી સરકાર માટે એક “નિર્ણાયક વળાંક” (Turning Point) સાબિત થઈ શકે છે.
આર્થિક બદહાલીએ આંદોલનને ધાર આપી
તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનોનું મુખ્ય મૂળ ઈરાનની કડાકાભેર તૂટી રહેલી અર્થવ્યવસ્થા, આસમાને પહોંચેલો ફુગાવો અને ગગડતું ચલણ છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે 2022 ના હિજાબ વિરોધી પ્રદર્શનોથી વિપરીત, વર્તમાન વિરોધ આર્થિક સંકટથી પ્રેરિત છે, જેનો ઉકેલ લાવવામાં સરકાર સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહી છે. તેહરાનના ઐતિહાસિક ગ્રાન્ડ બજારના દુકાનદારોએ પણ આ આંદોલનના સમર્થનમાં પોતાની દુકાનો બંધ રાખી હતી.
પહેલવીની “બર્લિનની દીવાલ” જેવી ક્ષણ
પેરિસમાં એક પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન રઝા પહેલવીએ ઈરાનની વર્તમાન સ્થિતિની તુલના સોવિયત સંઘના પતન સાથે કરતા તેને ઈરાનની “બર્લિનની દીવાલ” (Berlin Wall moment) પડવા જેવી ક્ષણ ગણાવી હતી. તેમણે એક ‘રાષ્ટ્રીય મુક્તિ યોજના’ (National Salvation Plan) રજૂ કરી છે, જેમાં શાંતિપૂર્ણ લોકશાહી સંક્રમણ, ધર્મ અને રાજ્યનું અલગીકરણ (સેક્યુલરિઝમ), અને નાગરિકોના મૌલિક અધિકારોની રક્ષાનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. પહેલવીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ પોતે સત્તા નથી ઈચ્છતા, પરંતુ એક એવી વ્યવસ્થા ઈચ્છે છે જ્યાં ઈરાની જનતા જનમત સંગ્રહ દ્વારા પોતાનું ભવિષ્ય નક્કી કરે.
સરકારની દમનકારી પ્રતિક્રિયા
વિરોધ પ્રદર્શનોને રોકવા માટે ઈરાની સરકારે દેશભરમાં ઈન્ટરનેટ અને ફોન સેવાઓ પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે જેથી પ્રદર્શનકારીઓ એકબીજાનો સંપર્ક ન કરી શકે. માનવાધિકાર જૂથોના જણાવ્યા અનુસાર, આ કાર્યવાહીમાં અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા 42 લોકોના મોત થયા છે અને 2,270 થી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે. સરકારી મીડિયાએ આ પ્રદર્શનોને વિદેશી શક્તિઓ, ખાસ કરીને અમેરિકા અને ઈઝરાયેલનું કાવતરું ગણાવ્યું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા અને વિવાદ
આ તણાવ વચ્ચે, પૂર્વ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓની હત્યા કરી, તો અમેરિકા તેમની મદદ માટે આગળ આવશે. બીજી તરફ, જર્મનીની સરકારે મ્યુનિક સુરક્ષા પરિષદ (Munich Security Conference) માં પહેલવીને આમંત્રિત કર્યા બાદ દબાણમાં આવીને તેમનું આમંત્રણ પાછું ખેંચી લીધું હતું, જેને પહેલવીએ ઈરાની જનતાનો અવાજ દબાવનારો અને “વિશ્વાસઘાત” ગણાવ્યો હતો.
ઈરાનમાં પ્રદર્શનકારીઓ હવે “આ અંતિમ લડાઈ છે, પહેલવી પાછા આવશે” જેવા નારા લગાવી રહ્યા છે, જે દાયકાઓ પછી રાજશાહી પ્રત્યેની એક નવી ઝંખના અને વ્યવસ્થા પરિવર્તનની ઊંડી ઈચ્છા દર્શાવે છે.
સમજવા માટે એક રૂપક: ઈરાનની વર્તમાન સ્થિતિને એક એવા પ્રેશર કૂકરની જેમ જોઈ શકાય છે જેનો સેફ્ટી વાલ્વ (Safety Valve) જામ થઈ ગયો છે. વધતી આર્થિક તંગી અને રાજકીય ગૂંગળામણે કૂકરની અંદરનું દબાણ એટલું વધારી દીધું છે કે હવે બાહ્ય હસ્તક્ષેપ વિના પણ તેના ફાટવાની શક્યતા પ્રબળ બની ગઈ છે, અને શહજાદા પહેલવીનું આહવાન તે દબાણને એક નિશ્ચિત દિશા આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
