અંધશ્રદ્ધા કે વિજ્ઞાન? ભૂકંપની આગાહીઓ પાછળનું સાચું સત્ય
આજના ટેક્નોલોજીના યુગમાં પણ જ્યારે કુદરતી આફતોની વાત આવે છે, ત્યારે આપણે કેટલા લાચાર છીએ તે વારંવાર સાબિત થાય છે. તાજેતરમાં ફરી એકવાર ધરતીકંપની આગાહીને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર હંગામો મચી ગયો છે. ફ્રેન્ક હૂગરબીટ્સ નામના ડચ સંશોધક, જે અગાઉ તુર્કી-સીરિયામાં આવેલા વિનાશક ધરતીકંપના સમયગાળા દરમિયાન ચર્ચામાં આવ્યા હતા, તેમણે ૧૦ માર્ચની આસપાસ એક મોટા ધરતીકંપની ચેતવણી આપી છે. તેમણે ગ્રહોની સ્થિતિ અને ચંદ્રની ગતિવિધિઓને આધારે આ આગાહી કરી છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું ખરેખર ગ્રહોની ગોઠવણીના આધારે ધરતીકંપ જેવી વિનાશક ઘટનાની સચોટ આગાહી કરી શકાય? આ લેખમાં આપણે આ દાવાઓની સત્યતા અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
ગ્રહોની ગોઠવણી અને ધરતીકંપ: વિજ્ઞાન કે માત્ર ભ્રમ?
ફ્રેન્ક હૂગરબીટ્સ તેમના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ દ્વારા વારંવાર દાવો કરે છે કે અવકાશમાં ગ્રહોની ચોક્કસ ગોઠવણી પૃથ્વી પરના ટેક્ટોનિક પ્લેટોમાં હલચલ પેદા કરે છે. તેઓ ‘સોલર સિસ્ટમ જીઓમેટ્રી સર્વે’ (SSGEOS) નામની સંસ્થા સાથે જોડાયેલા છે. ૧૦ માર્ચ માટેની તેમની ચેતવણીનો મુખ્ય આધાર ચંદ્રનો ‘લ્યુનર પીક’ (Lunar Peak) છે. તેમના મતે, પૃથ્વીની આસપાસ ગ્રહોનું બદલાતું સ્થાન અને ચંદ્રનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ પૃથ્વીના પોપડામાં તણાવ ઉભો કરે છે, જે ધરતીકંપનું કારણ બને છે.
Today we have the lunar peak (green) that follows on the planetary peaks in the last two days, which already triggered a cluster of strong quakes. There is a high probability of a larger seismic event around 10 March. I discussed this graph in detail in the 4 March video. pic.twitter.com/rGHf59Gn56
— Frank Hoogerbeets (@hogrbe) March 9, 2026
જોકે, આ દાવાઓ વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં કોઈ સ્થાન ધરાવતા નથી. દુનિયાભરના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ (Geologists) અને સિસ્મોલોજિસ્ટ્સ (Seismologists) આવા દાવાઓને ‘સ્યુડોસાયન્સ’ અથવા પાયાવિહોણી વાતો ગણાવે છે. વૈજ્ઞાનિકોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે ધરતીકંપ પૃથ્વીની અંદર થતી ભૌગોલિક અને ટેક્ટોનિક પ્લેટોની હિલચાલને કારણે આવે છે, જેનો અવકાશી ગ્રહો સાથે કોઈ સીધો સંબંધ સાબિત થયો નથી.
ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને આગાહીની મર્યાદાઓ
અમેરિકન ભૂસ્તરશાસ્ત્ર સર્વેક્ષણ (USGS) મુજબ, અત્યાર સુધી માનવજાત એવી કોઈ ટેક્નોલોજી કે ગાણિતિક મોડેલ વિકસાવી શકી નથી જે ધરતીકંપના ચોક્કસ સમય, સ્થળ અને તીવ્રતાની આગાહી કરી શકે. વિજ્ઞાન આપણને માત્ર એટલું જ કહી શકે છે કે કયા વિસ્તારો ધરતીકંપ માટે ‘સક્રિય’ (Seismically Active) છે. દાખલા તરીકે, હિમાલયનો પટ્ટો કે જાપાનનો દરિયાકિનારો ધરતીકંપ માટે સંવેદનશીલ છે, અને ત્યાં લાંબા ગાળે મોટા આંચકા આવવાની શક્યતા હંમેશા રહેલી હોય છે. પરંતુ ‘૧૦ માર્ચે આ સમયગાળામાં ધરતીકંપ આવશે’ એવી ચોક્કસ આગાહી કરવી એ વૈજ્ઞાનિક રીતે અશક્ય છે.
ધરતીકંપનું નિરીક્ષણ કરતા નિષ્ણાતો ડેટા અને આંકડાઓનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ ઐતિહાસિક માહિતીના આધારે જોખમનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેથી ઈમારતો બાંધતી વખતે ભૂકંપ પ્રતિરોધક (Earthquake Resistant) ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી શકાય. એટલે કે, આપણે ભૂકંપ રોકી શકતા નથી કે તેની ચોક્કસ આગાહી કરી શકતા નથી, પરંતુ આપણે તેની સામે તૈયારી કરી શકીએ છીએ.
ખોટી માહિતી અને તેના ગંભીર પરિણામો
સોશિયલ મીડિયા પર આવા પ્રકારની આગાહીઓ ઝડપથી વાયરલ થાય છે. જ્યારે સામાન્ય લોકો આવી ચેતવણી વાંચે છે, ત્યારે તેમનામાં ગભરાટ અને ડર ફેલાય છે. ૨૦૨૩માં તુર્કી અને સીરિયામાં આવેલા ભૂકંપ પછી, હૂગરબીટ્સે અગાઉના તેમના કેટલાક ટ્વિટ્સનો હવાલો આપીને એમ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો કે તેમણે અગાઉ જ ચેતવણી આપી હતી. આને ‘કન્ફર્મેશન બાયસ’ (Confirmation Bias) કહેવાય છે, જેમાં વ્યક્તિ પોતાની વાતોને ઘટનાઓ સાથે જોડી દે છે.
આ પ્રકારની વાતોથી લોકોમાં ડર ફેલાવવો એ જોખમી છે. લોકો ઘણીવાર આવી અફવાઓને લીધે રાત્રે ઘરની બહાર સૂવા લાગે છે અથવા ગભરાટમાં કોઈ અકસ્માત સર્જી બેસે છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે પૃથ્વી પર દરરોજ હજારો નાના-મોટા આંચકા આવતા હોય છે, જેમાંથી મોટાભાગના આંચકા આપણને અનુભવાતા પણ નથી. જો કોઈ દરરોજ આગાહી કરે, તો કોઈને કોઈ દિવસે એકાદ આંચકો તેની આગાહી સાથે મેળ ખાઈ જશે, જેને લોકો ‘સચોટ આગાહી’ માનવા લાગે છે, જે એક ભ્રમણા માત્ર છે.
આપણે શું કરવું જોઈએ?
ધરતીકંપ એક પ્રાકૃતિક ઘટના છે જેને રોકવી આપણા હાથમાં નથી. પરંતુ તેની સામે સાવચેતી રાખવી એ આપણા હાથમાં છે. આવી પાયાવિહોણી આગાહીઓ પર આંધળો વિશ્વાસ કરવાને બદલે, સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા આપવામાં આવતી સલાહને અનુસરવી જોઈએ. તમારા વિસ્તારમાં ભૂકંપ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે કયા પ્રકારની તૈયારીઓ કરવી જોઈએ, તે જાણવું વધુ મહત્વનું છે. સાચી માહિતી અને જાગૃતિ જ આવી આપત્તિઓમાં આપણને સુરક્ષિત રાખી શકે છે.
