ડોલર મજબૂત થતા જ શા માટે ડરી જાય છે સામાન્ય માણસ? જાણો કરન્સીનું અસલી ગણિત
જ્યારે પણ ડોલરની સામે ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય ઘટે છે અથવા વૈશ્વિક તણાવને કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચે છે, ત્યારે સામાન્ય માણસના મનમાં એક જ પ્રશ્ન ઉઠે છે: “શું આપણો દેશ ગરીબ થઈ રહ્યો છે?” આ એક એવી માન્યતા છે જે દાયકાઓથી આપણા મનમાં ઘર કરી ગઈ છે કે કરન્સી એટલે દેશની તિજોરી. પરંતુ, વાસ્તવિકતા આ માન્યતા કરતા ઘણી અલગ અને રોચક છે. કરન્સીનું નબળું પડવું એ દેશની ગરીબીનું પ્રમાણ નથી, પણ તે એક આર્થિક પ્રક્રિયા છે જેને સમજવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
કરન્સી નબળી પડવી એટલે શું?
વૈશ્વિક બજારમાં કોઈપણ દેશની કરન્સીનું મૂલ્ય તે દેશની માંગ અને પુરવઠા પર નિર્ભર કરે છે. જ્યારે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય, ત્યારે રોકાણકારો સુરક્ષિત ગણાતી કરન્સી (જેમ કે અમેરિકી ડોલર) તરફ દોડે છે. આને કારણે ડોલર મજબૂત બને છે અને બાકીની કરન્સી નબળી પડતી દેખાય છે. પરંતુ, આનો અર્થ એ નથી કે દેશની અંદરની સંપત્તિ ઓછી થઈ ગઈ છે. કોઈ દેશની આર્થિક સ્થિતિ ત્યાંના ઉત્પાદન, ટેકનોલોજી, શિક્ષણ અને માનવ સંસાધન પરથી નક્કી થાય છે, માત્ર વિનિમય દર (Exchange Rate) પરથી નહીં.
જાપાન: એક જીવંત ઉદાહરણ
આ વાતને સમજવા માટે જાપાનનું ઉદાહરણ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયમાં જાપાનીઝ ‘યેન’ (Yen) ડોલરની સામે એટલું નબળું પડ્યું છે કે તેની કિંમત ઘણીવાર ભારતીય રૂપિયાની નજીક અથવા તેનાથી પણ ઓછી દેખાય છે. શું આનો અર્થ એ છે કે જાપાન ગરીબ દેશ છે? જરાય નહીં! જાપાન આજે પણ વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે. ટેકનોલોજી, ઓટોમોબાઈલ, રોબોટિક્સ અને હાઈ-એન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં જાપાનનું નામ આજે પણ વિશ્વમાં સર્વોપરી છે. છતાં પણ તેમની કરન્સી નબળી કેમ છે? કારણ કે જાપાન આ પરિસ્થિતિને પોતાની તાકાત બનાવે છે.
જાપાનનો ‘એક્સપોર્ટ-બેઝ્ડ’ મંત્ર
જાપાન એક ‘એક્સપોર્ટ-બેઝ્ડ’ (નિકાસ આધારિત) અર્થતંત્ર છે. તેનો અર્થ એ કે જાપાન દુનિયાભરમાં વસ્તુઓ વેચે છે. જ્યારે ‘યેન’ નબળો હોય, ત્યારે જાપાનની વસ્તુઓ બીજા દેશો માટે સસ્તી બની જાય છે. પરિણામે, દુનિયાભરમાં જાપાનીઝ કારો અને ટેકનિકલ સાધનોની માંગ વધે છે. જ્યારે માંગ વધે છે, ત્યારે દેશમાં વિદેશી ચલણનો પ્રવાહ વધે છે અને દેશ વધુ સમૃદ્ધ બને છે. આમ, જાપાન માટે કરન્સીનું નબળું પડવું એ આશીર્વાદ સમાન છે, જે તેમના ઉત્પાદનોને વૈશ્વિક બજારમાં સ્પર્ધાત્મક બનાવે છે.
ભારતની સ્થિતિ અને પડકારો
આનાથી બિલકુલ ઉલટી સ્થિતિ ભારતની છે. ભારત એક ‘ઈમ્પોર્ટ-બેઝ્ડ’ (આયાત આધારિત) દેશ છે. આપણે પેટ્રોલ, ગેસ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને કાચો માલ બીજા દેશો પાસેથી ખરીદીએ છીએ. જ્યારે આપણે બીજા દેશ પાસેથી વસ્તુ ખરીદીએ છીએ, ત્યારે આપણે ડોલરમાં ચૂકવણી કરવી પડે છે. પરિણામે, આપણને રૂપિયાનું નબળું પડવું એ મોંઘવારીના સ્વરૂપમાં નડે છે.
જાપાન અને ભારત વચ્ચેનો મૂળ તફાવત આયાત અને નિકાસનો છે. આપણે વસ્તુઓ ખરીદવા માટે વધુ પૈસા ખર્ચવા પડે છે, જ્યારે જાપાન પોતાની વસ્તુઓ વેચીને વધુ પૈસા કમાય છે. તેથી, કરન્સીનું નબળું પડવું જાપાન માટે ‘વૃદ્ધિનું એન્જિન’ છે, જ્યારે ભારત માટે તે ‘મોંઘવારીનો પડકાર’ છે.
શું રોકાણકારોને ડરવાની જરૂર છે?
દુનિયાભરમાં આર્થિક ઉથલપાથલ હોવા છતાં, આજે પણ મોટા રોકાણકારો જાપાનીઝ ‘યેન’ને સુરક્ષિત માને છે. આનું કારણ એ છે કે રોકાણકારો જાણે છે કે જાપાન પાસે મજબૂત ટેકનિકલ આધાર અને સ્થિર રાજકીય માળખું છે. કરન્સીના આંકડા બદલાવાથી દેશની મૂળભૂત તાકાત નથી બદલાતી. ભારત પણ આજે ઝડપથી ડિજિટલાઇઝેશન અને સ્વદેશી ઉત્પાદન (મેક ઇન ઇન્ડિયા) તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. જેમ જેમ આપણું ઉત્પાદન વધશે અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે, તેમ તેમ આપણે પણ જાપાન જેવી આર્થિક સક્ષમતા મેળવી શકીશું.
