દરેક IPO માં આંખ બંધ કરીને રોકાણ કરો છો? જાણી લો મોટા રિસર્ચના આ આંકડા, નહીંતર પસ્તાવો થશે!

જ્યારે પણ કોઈ જાણીતી કે મોટી કંપની શેરબજારમાં તેનો પ્રારંભિક પબ્લિક ઓફરિંગ (IPO) લઈને આવે છે, ત્યારે રોકાણકારોમાં એક પ્રકારનો ઉત્સાહ અને ‘એક તક છૂટી જશે’ (FOMO – Fear of Missing Out) નો ડર જોવા મળે છે. લિસ્ટિંગના દિવસે જ અધધધ નફો કમાઈ લેવાની લાલચમાં ઘણા લોકો દરેક IPO માં આંધળું રોકાણ કરવા લાગે છે. પરંતુ, દાયકાઓથી ચાલી આવતા શેરબજારના સંશોધનો અને ડેટા કાંઈક જુદી જ વાર્તા કહે છે.

સંશોધન દર્શાવે છે કે દરેક IPO પાછળ દોડવું એ લાંબા ગાળે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. જૂલિયસ બેઅર (Julius Baer) નો એક નવો રિપોર્ટ આવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારતીય પ્રાથમિક બજાર (Primary Market) પોતાના ઈતિહાસના સૌથી વ્યસ્ત તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.

આ રિપોર્ટના લેખક અને ગ્રૂપ ચીફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઓફિસર યવેસ બોન્ઝોન (Yves Bonzon) ના જણાવ્યા મુજબ, રોકાણકારોએ લિસ્ટિંગ-ડે ના ઉત્સાહ અને હાઇપ પર ધ્યાન આપવાને બદલે કંપનીના વેલ્યુએશન (મૂલ્યાંકન), મૂળભૂત મજબૂતી (Fundamentals) અને યોગ્ય સમય પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. શેર લિસ્ટ થતાં જ ખરીદી લેવાની ઉતાવળ કરવાને બદલે, શરૂઆતનો ઉત્સાહ થોડો શાંત થવાની રાહ જોવી એ ઘણીવાર સસ્તાં અને સારા રોકાણની તકો ઊભી કરે છે.

લિસ્ટિંગ-ડે નો મોટો નફો: સામાન્ય રોકાણકારો માટે માત્ર એક મૃગજળ?

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે IPO ની શરૂઆત અદ્ભુત ગ્રે માર્કેટ પ્રીમિયમ અને લિસ્ટિંગ ગેઇન સાથે થાય છે. રિપોર્ટમાં દર્શાવેલા સંશોધન મુજબ, વર્ષ ૧૯૮૦ થી અત્યાર સુધીમાં અમેરિકન IPO એ સરેરાશ ૧૮-૧૯% નું લિસ્ટિંગ વળતર આપ્યું છે. ૧૯૯૯-૨૦૦૦ ના ડોટ-કોમ બૂમ (Dot-com boom) ના સમયગાળા દરમિયાન તો આ સરેરાશ પ્રથમ દિવસનો ઉછાળો ૬૦% ને પણ વટાવી ગયો હતો.

જોકે, આ આકર્ષક આંકડાઓ મોટાભાગે સામાન્ય કે રિટેલ રોકાણકારોના હાથમાં આવતા નથી. લિસ્ટિંગના મોટા નફાનો મોટાભાગનો હિસ્સો સંસ્થાકીય રોકાણકારો (Institutional Investors) ને મળે છે, જેમને ઇશ્યૂ પ્રાઇસ પર જ શેર મળી ગયા હોય છે. સામાન્ય રિટેલ રોકાણકારો તો જ્યારે શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ શરૂ થાય છે, ત્યારે મોંઘા ભાવે શેર ખરીદતા હોય છે.

આ સિવાય, રિપોર્ટ “વિનર્સ કર્સ” (Winner’s Curse) નામના ખ્યાલ પર પ્રકાશ પાડે છે. જે IPO ખૂબ જ ગુણવત્તાસભર અને ઓવરસબ્સ્ક્રાઇબ થાય છે, તેમાં નાના રોકાણકારોને ખૂબ જ ઓછા અથવા તો એક પણ શેર મળતા નથી. આનાથી વિપરીત, જે નબળા કે મધ્યમ IPO હોય છે, તેમાં સરળતાથી એલોટમેન્ટ મળી જાય છે. પરિણામે, વગર વિચારે દરેક IPO માં અરજી કરનારા રોકાણકારોને એકંદરે લિસ્ટિંગના મોટા આંકડાઓ કરતાં ઘણું ઓછું વળતર મળે છે.

ભારતનું IPO માર્કેટ પૂરજોશમાં: ૨૦૨૬માં થશે મોટો ધમાકો

ભારતનું પ્રાથમિક બજાર હાલમાં ઘરઆંગણાના રોકાણકારોના મજબૂત સમર્થનથી નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે. $૧.૨૨ બિલિયનના અંદાજિત SBI ફંડ્સ મેનેજમેન્ટ IPO જેવા મોટા આયોજનોથી બજારમાં ભારે ઉત્સાહ છે.

ઇક્વિરુસ કેપિટલના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કિંગના વડા ભાવેશ શાહના જણાવ્યા મુજબ, ભારતીય કંપનીઓ ૨૦૨૬ ના વર્ષમાં IPO દ્વારા આશરે $૨૦ બિલિયન (અંદાજે ₹૧.૬ લાખ કરોડથી વધુ) એકત્ર કરી શકે છે. આ રેલીનું નેતૃત્વ SBI મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) અને જિયો (Jio) જેવા દિગ્ગજ નામો કરવાના છે.

શાહના અંદાજ મુજબ, માત્ર આ મોટી જાહેર ભરણાંની લાઇન જ આગામી મહિનાઓમાં ₹૮૦,૦૦૦ થી ₹૯૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા બજારમાંથી એકત્ર કરશે. આ વર્ષના પ્રથમ છામાસિક ગાળામાં થોડી મંદી રહ્યા બાદ હવે રિટેલ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ બંનેની ભાગીદારી વધી રહી છે. શરૂઆતમાં માર્કેટની અસ્થિરતા જોઈને પીછેહટ કરી ગયેલા વિદેશી રોકાણકારો (FIIs) પણ હવે ધીમે ધીમે ભારતીય IPO માર્કેટમાં પાછા ફરી રહ્યા છે.

ગ્રાન્ટ થોર્ન્ટન ભારતના હોદ્દેદાર કરણ મરવાહના જણાવ્યા અનુસાર, હાલમાં ૨૫૦ થી વધુ કંપનીઓ પબ્લિક લિસ્ટિંગ માટે લાઈનમાં છે. જોકે, એકસાથે ઘણી મોટી કંપનીઓ બજારમાં આવતી હોવાથી, રોકાણકારોની રોકડ (Liquidity) ખેંચાઈ ન જાય તે માટે કંપનીઓ લોન્ચના ટાઇમિંગ પ્રત્યે ખૂબ સાવચેત રહેશે. કંપનીઓ હવે મૂડીબજારમાં પ્રવેશતા પહેલા પોતાની કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ, ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટિંગ અને કાયદાકીય નિયમો પર વધુ ધ્યાન આપી રહી છે.

લાંબા ગાળાનું સત્ય: શું લિસ્ટિંગ પછી શેર ગબડે છે?

ટૂંકા ગાળાના ઉત્સાહ વચ્ચે લાંબા ગાળાના આંકડાઓ એક ગંભીર ચિત્ર રજૂ કરે છે. યુનિવર્સિટી ઓફ ફ્લોરિડાના પ્રખ્યાત પ્રોફેસર જય રિટર (Jay Ritter) ના સંશોધનને ટાંકીને રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે, નવેસરથી લિસ્ટ થયેલી કંપનીઓ લિસ્ટિંગ પછીના પ્રથમ ત્રણ વર્ષમાં બજારની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રીતે ખરાબ પ્રદર્શન કરે છે.

ત્યારબાદના અન્ય અભ્યાસોમાં પણ જાણવા મળ્યું છે કે, જે કંપનીઓ IPO કે ફોલો-ઓન ઓફરિંગ (FPO) દ્વારા ઇક્વિટી લાવે છે, તેઓ લિસ્ટિંગ પછીના પાંચ વર્ષમાં નોન-ઇશ્યુઅર (બજારમાં પહેલેથી સ્થાપિત) કંપનીઓ કરતાં દર વર્ષે સરેરાશ ૫ ટકા પોઈન્ટ્સ ઓછું વળતર આપે છે.

રોકાણકારોએ શું વ્યૂહરચના અપનાવવી જોઈએ?

IPO ના આ પૂર વચ્ચે નાના રોકાણકારોએ લાગણીઓમાં વહી જવાને બદલે નીચે મુજબની શિસ્તબદ્ધ નીતિ અપનાવવી જોઈએ:

• માત્ર લિસ્ટિંગ ગેઇન માટે ન દોડો: જો કંપનીનો બિઝનેસ ગ્રોથ મજબૂત ન હોય, તો માત્ર ૧૦-૨૦% ના પ્રથમ દિવસના નફા માટે રોકાણ કરવું જોખમી છે.

• હાઇપ શમે ત્યાં સુધી રાહ જુઓ: જો કોઈ કંપની ખરેખર સારી છે, તો લિસ્ટિંગના ૩ થી ૬ મહિના પછી જ્યારે પ્રોમોટર્સ અને એન્કર ઇન્વેસ્ટર્સનો ‘લોક-ઇન પીરિયડ’ પૂરો થાય અને શેરનો ભાવ વાસ્તવિક સ્તરે આવે, ત્યારે ખરીદી કરવી વધુ સુરક્ષિત છે.

• વેલ્યુએશન ચકાસો: કંપની તેના પીઅર્સ (સમાન ઉદ્યોગની અન્ય કંપનીઓ) ની સરખામણીમાં કેટલી મોંઘી છે તે ખાસ જુઓ.

• નાણાકીય પરિણામો જુઓ: લિસ્ટિંગ પછી કંપની પોતાના ક્વાર્ટરલી રિઝલ્ટ્સમાં કેવું પ્રદર્શન કરે છે તે જોયા પછી જ મોટું રોકાણ કરો.

સારાંશ: ભારત જેવા ઝડપથી વધતા અર્થતંત્રમાં IPO માં રોકાણની વિપુલ તકો રહેશે, પરંતુ દરેક તક નફાકારક હોતી નથી. ચતુર રોકાણકાર એ જ છે જે IPO ની ધમાલથી દૂર રહીને કંપનીના વાસ્તવિક ફંડામેન્ટલ્સ અને યોગ્ય ભાવની રાહ જોઈને રોકાણ કરે છે.