ઇઝરાયેલનો ઐતિહાસિક નિર્ણય: આર્મેનિયન નરસંહારને સત્તાવાર માન્યતા અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો
ઇઝરાયેલના કેબિનેટે તાજેતરમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. વર્ષોની અનિર્ણાયકતા બાદ, ઇઝરાયેલની સરકારે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય દ્વારા આર્મેનિયન લોકો વિરુદ્ધ કરવામાં આવેલી હિંસાને ‘નરસંહાર’ (Genocide) તરીકે માન્યતા આપવાનો પ્રસ્તાવ સર્વાનુમતે પસાર કર્યો છે. આ નિર્ણય માત્ર એક ઐતિહાસિક સત્યનો સ્વીકાર નથી, પરંતુ તે ઇઝરાયેલ અને તુર્કી વચ્ચેના બદલાતા રાજદ્વારી સંબંધોનું પણ પ્રતીક છે. આ પગલાથી મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિમાં એક નવી હલચલ જોવા મળી રહી છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: 1.5 મિલિયન આત્માઓનો કરૂણ અંત
ઇતિહાસકારોના મતે, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન લગભગ 15 લાખ આર્મેનિયનોને ઓટ્ટોમન તુર્કો દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. વિશ્વના મોટાભાગના ઇતિહાસકારો આ ઘટનાને 20મી સદીનો પ્રથમ નરસંહાર માને છે. જોકે, તુર્કી હંમેશા આ વાતનો ઇનકાર કરતું આવ્યું છે. તુર્કી સરકારનું કહેવું છે કે આ કોઈ નરસંહાર નહોતો, પરંતુ ગૃહયુદ્ધ અને અશાંતિ દરમિયાન થયેલા મૃત્યુ હતા અને મૃત્યુઆંકને વધારીને દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
ઇઝરાયેલ માટે આ મુદ્દો હંમેશા સંવેદનશીલ રહ્યો છે. વર્ષો સુધી, તુર્કી સાથેના સંબંધો બગડવાના ડરે ઇઝરાયેલે આ મુદ્દાને સત્તાવાર રીતે ઉઠાવવાનું ટાળ્યું હતું. પરંતુ છેલ્લા બે દાયકામાં, ખાસ કરીને ગાઝા, લેબનોન અને ઈરાન સાથેના સંઘર્ષો દરમિયાન, બંને દેશો વચ્ચેની મિત્રતામાં તિરાડ પડી છે.
નૈતિક ફરજ અને ઇઝરાયેલનો તર્ક
ઇઝરાયેલના વિદેશ મંત્રી ગિદિયોન સાઅરે આ નિર્ણયને ‘નૈતિક અને ઐતિહાસિક ફરજ’ ગણાવી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે, “સ્પષ્ટ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો હોવા છતાં, આર્મેનિયન નરસંહાર આજે પણ ઇનકાર અને ઇતિહાસને બદલી નાખવાના પ્રયાસોનો ભોગ બની રહ્યો છે.” ઇઝરાયેલના નેતાઓ, જેમાં વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેઓ વ્યક્તિગત રીતે તો આ ઘટનાને નરસંહાર ગણાવતા રહ્યા છે, પરંતુ કનેસેટ (ઇઝરાયેલની સંસદ) માં તેના પર સત્તાવાર મતદાન ક્યારેય થયું નહોતું. હવે જ્યારે આ પ્રસ્તાવ કેબિનેટમાં પસાર થયો છે, ત્યારે તેને સંસદની મંજૂરી મળવાની રાહ જોવાઈ રહી છે.
તુર્કીની આકરા પ્રતિક્રિયા
ઇઝરાયેલના આ નિર્ણય બાદ તુર્કીએ ખૂબ જ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. તુર્કીના વિદેશ મંત્રાલયે આ પગલાને ‘રાજકીય રીતે પ્રેરિત’ ગણાવ્યું છે. તુર્કીનો આરોપ છે કે ઇઝરાયેલ આ પગલું માત્ર ગાઝામાં પોતાની કાર્યવાહી પરથી ધ્યાન હટાવવા માટે ભરી રહ્યું છે. તુર્કીના મંત્રાલયે એક નિવેદનમાં કહ્યું, “જે સરકાર પોતે ગાઝામાં નરસંહારના આરોપોનો સામનો કરી રહી છે, તે પોતાની જાતને બચાવવા માટે આવા ખોટા અને ઈતિહાસને તોડમરોડતા પ્રયાસો કરી રહી છે.” આ નિવેદન બંને દેશો વચ્ચેના વધતા તણાવને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે.
ભૌગોલિક રાજકારણ અને માનવાધિકારના પ્રશ્નો
આ ઘટનાક્રમ માત્ર ઇઝરાયેલ-તુર્કી વચ્ચે સીમિત નથી. વિશ્વના 32 દેશો, જેમાં અમેરિકા, સીરિયા અને લેબનોનનો સમાવેશ થાય છે, તેઓ આ ઘટનાને પહેલેથી જ નરસંહાર માને છે. બીજી તરફ, ઇઝરાયેલ પર પણ યુનાઇટેડ નેશન્સ અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા ગાઝામાં નરસંહારના આરોપો લાગી રહ્યા છે. ઇઝરાયેલ આ આરોપોને સંપૂર્ણપણે નકારે છે અને કહે છે કે તેઓ હમાસના 7 ઓક્ટોબરના હુમલાનો જવાબ આપી રહ્યા છે અને આતંકવાદીઓનો ખાતમો કરી રહ્યા છે.
ગાઝામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધમાં મૃત્યુઆંક સતત વધી રહ્યો છે, જેમાં મહિલાઓ અને બાળકોની સંખ્યા મોટી છે. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે ઇઝરાયેલ અન્ય દેશના ઇતિહાસને નરસંહાર તરીકે માન્યતા આપે છે, ત્યારે તે વૈશ્વિક મંચ પર એક ગંભીર નૈતિક ચર્ચાને જન્મ આપે છે. શું આ નિર્ણય ઇઝરાયેલની વિશ્વસનીયતા વધારશે કે પછી તેને વધુ એકલવાયા પાડશે? આ એક મોટો પ્રશ્ન છે.
શું આ માત્ર રાજકીય દાવપેચ છે?
ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે ઇઝરાયેલનો આ નિર્ણય લાંબા ગાળાની નીતિ કરતાં તાત્કાલિક રાજકીય જરૂરિયાતો પર વધુ આધારિત છે. તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોઆનની ઇઝરાયેલ વિરોધી નીતિઓને કારણે, ઇઝરાયેલ હવે ‘તુર્કીનું અપમાન’ કરવાની કોઈ તક છોડવા માંગતું નથી. આર્મેનિયન નરસંહારને માન્યતા આપવી એ તુર્કી માટે સૌથી નબળો મુદ્દો છે, અને ઇઝરાયેલ તે મુદ્દાને જ હથિયાર બનાવી રહ્યું છે.
ભવિષ્યની અસરો
જો ઇઝરાયેલની સંસદ આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપે છે, તો તે બંને દેશોના સંબંધોને એવા વળાંક પર લઈ જશે જ્યાંથી પાછા ફરવું લગભગ અશક્ય હશે. તુર્કી હવે આ મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર વધુ આક્રમક રીતે ઇઝરાયેલને ઘેરવાનો પ્રયાસ કરશે. આ આખી ઘટનાક્રમમાં એક વાત સ્પષ્ટ છે કે, ઈતિહાસનો ઉપયોગ માત્ર સમજણ માટે જ નહીં, પણ રાજકીય બદલા માટે પણ ખૂબ અસરકારક રીતે કરવામાં આવે છે.
આર્મેનિયન નરસંહારને માન્યતા આપવાનો ઇઝરાયેલનો નિર્ણય એક જટિલ ભૂ-રાજકીય રમતનો ભાગ છે. એક તરફ નૈતિકતા અને ઐતિહાસિક ન્યાયની માંગ છે, તો બીજી તરફ આધુનિક યુગના રાજકીય સ્વાર્થ અને વિવાદો છે. આર્મેનિયાના લોકો માટે આ એક મોટી જીત હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના કારણે મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની આશા ઓછી થઈ રહી છે. જ્યારે બે દેશો ઈતિહાસના પાનાઓમાંથી એકબીજા પર હુમલા કરવાનું શરૂ કરે, ત્યારે હંમેશા નિર્દોષ લોકોએ ભોગવવું પડે છે, અને આ કિસ્સામાં પણ તે જ સત્ય દેખાઈ રહ્યું છે.
