બેઇજિંગથી મોટી જાહેરાત: હોર્મુઝ ખોલવા માટે ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગ વચ્ચે ‘સીક્રેટ’ પ્લાન?
બેઇજિંગમાં આયોજિત ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગની આ ઐતિહાસિક બેઠક માત્ર બે દેશો વચ્ચેની વાતચીત નથી, પરંતુ તે ૨૦૨૬ના વર્ષના બદલાતા વિશ્વના નકશાની બ્લુપ્રિન્ટ છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ફસાયેલા વૈશ્વિક તેલના જહાજો અને ઈરાનના વધતા આક્રમક વલણ વચ્ચે ટ્રમ્પના આ દાવાએ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ભૂકંપ લાવી દીધો છે.
જ્યારે દુનિયાના બે સૌથી શક્તિશાળી નેતાઓ એક ટેબલ પર બેસે છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર બે દેશો પૂરતી સીમિત નથી રહેતી, પણ આખા વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા અને સુરક્ષા પર પડે છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ત્રણ દિવસની ચીન મુલાકાતે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે રાજકારણમાં કોઈ કાયમી દુશ્મન કે મિત્ર હોતા નથી—માત્ર હિતો હોય છે. બેઇજિંગમાં ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથેની દ્વિપક્ષીય બેઠક બાદ ટ્રમ્પે જે ખુલાસા કર્યા છે, તેણે મધ્ય-પૂર્વથી લઈને વોશિંગ્ટન સુધી ખળભળાટ મચાવ્યો છે.
હોર્મુઝ પર જિનપિંગનો ‘હેલ્પિંગ હેન્ડ’
ટ્રમ્પે આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં દાવો કર્યો હતો કે શી જિનપિંગ પોતે ઈચ્છે છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં ચાલી રહેલી નાકાબંધીનો અંત આવે. ટ્રમ્પના શબ્દોમાં, “શી જિનપિંગે મને કહ્યું કે જો તેઓ આ વિવાદ ઉકેલવામાં કોઈ પણ રીતે મદદ કરી શકતા હોય, તો તેઓ તૈયાર છે.” આ એક ચોંકાવનારો વળાંક છે કારણ કે ચીન અત્યાર સુધી ઈરાનનું સૌથી મોટું આર્થિક કવચ રહ્યું છે. ઈરાની તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર હોવાને કારણે ચીન પાસે તેહરાન પર દબાણ લાવવાની તાકાત છે, અને ટ્રમ્પ આ જ તાકાતનો ઉપયોગ કરવા માંગે છે.
ટ્રમ્પને આશા છે કે જો ચીન મધ્યસ્થી કરે, તો ઈરાન અમેરિકાની શરતો પર સમાધાન કરવા મજબૂર બનશે. આનાથી માત્ર ઈરાન સાથેનો તણાવ જ ઓછો નહીં થાય, પણ વિશ્વભરમાં તેલના ભાવમાં પણ મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
પરમાણુ હથિયાર અને લશ્કરી સહાય પર ‘રેડ લાઇન’
આ બેઠકની સૌથી મોટી સફળતા કદાચ એ છે કે અમેરિકા અને ચીન બંને એક વાત પર સહમત થયા છે: ઈરાન પાસે ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર ન હોવા જોઈએ. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે જિનપિંગે તેમને ખાતરી આપી છે કે ચીન હવે ઈરાનને કોઈ પણ પ્રકારના લશ્કરી સાધનો પૂરા પાડશે નહીં. વ્હાઇટ હાઉસે પણ આ જાહેરાતને સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરી છે, જે દર્શાવે છે કે ચીન હવે ઈરાનના આક્રમક વલણને ટેકો આપીને પોતાના વૈશ્વિક હિતોને જોખમમાં નાખવા માંગતું નથી.
આ નિર્ણય ઈરાન માટે એક મોટો આંચકો છે. અત્યાર સુધી તેહરાન એવું માનતું હતું કે ચીન અને રશિયાના ટેકાથી તે અમેરિકા સામે ટકી શકશે, પરંતુ જો ચીન ખરેખર પોતાના હાથ ખેંચી લેશે, તો ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એકલું પડી જશે.
ઉર્જા સુરક્ષા અને ભારત પર તેની અસર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર અમેરિકા કે ચીન માટે જ નહીં, પણ ભારત માટે પણ જીવનરેખા સમાન છે. ભારતનો મોટાભાગનો તેલ પુરવઠો આ જ રસ્તે આવે છે. ટ્રમ્પ અને જિનપિંગ વચ્ચે આ માર્ગ ખુલ્લો રાખવા અંગેની સહમતી ભારત જેવા દેશો માટે મોટી રાહત છે. શી જિનપિંગે સ્પષ્ટપણે હોર્મુઝમાં લશ્કરી દખલગીરીનો વિરોધ કર્યો છે અને કોઈપણ પ્રકારના ‘ટોલ’ કે ‘ડ્યુટી’ લાદવાના પ્રયાસોની નિંદા કરી છે.
એક રસપ્રદ વાત એ પણ સામે આવી છે કે ચીન હવે હોર્મુઝ પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે. આ માટે જિનપિંગે અમેરિકા પાસેથી વધુ તેલ ખરીદવામાં રસ બતાવ્યો છે. આ એક વ્યૂહાત્મક ‘માસ્ટરસ્ટ્રોક’ હોઈ શકે છે. જો ચીન અમેરિકા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું શરૂ કરશે, તો અમેરિકાના તેલ ઉદ્યોગને ફાયદો થશે અને બદલામાં ચીન ઈરાન પરથી પોતાનું ધ્યાન હટાવી શકશે.
શક્તિ સંતુલનનો નવો અધ્યાય
ટ્રમ્પની આ ચીન મુલાકાતને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને “રી-બેલેન્સ” (Re-balance) કરવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. વેપાર યુદ્ધની વાતો બાજુ પર મૂકીને, અત્યારે બંને દેશો માટે સ્થિરતા વધુ મહત્વની બની ગઈ છે. ૨૦૨૬ના આ વર્ષમાં જ્યારે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર નાજુક તબક્કે છે, ત્યારે વિશ્વની બે સૌથી મોટી સત્તાઓ વચ્ચેની આ સમજૂતી એક નવી આશા જન્માવે છે.
જોકે, નિષ્ણાતો સાવચેતી પણ વર્તી રહ્યા છે. શું ચીન ખરેખર ઈરાન સાથેની પોતાની જૂની દોસ્તી તોડશે? કે પછી આ માત્ર સમય પસાર કરવાની એક રણનીતિ છે? ઈરાન આ સમાચાર પર કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તે જોવું પણ મહત્વનું રહેશે. જો તેહરાનને લાગશે કે બેઇજિંગ તેમનો સાથ છોડી રહ્યું છે, તો તેઓ વધુ આક્રમક બની શકે છે અથવા તો અન્ય કોઈ વૈશ્વિક સત્તાનો આશરો લઈ શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની “આર્ટ ઓફ ધ ડીલ” અને શી જિનપિંગની “લોન્ગ ગેમ” વચ્ચે અત્યારે તો શાંતિની જીત થતી હોય તેવું જણાય છે. હોર્મુઝ ખુલ્લું રહેવું એ માત્ર તેલના ભાવની વાત નથી, પણ તે વૈશ્વિક શાંતિનો માપદંડ છે. જો ટ્રમ્પ ખરેખર જિનપિંગને ઈરાન વિરુદ્ધ મનાવવામાં સફળ રહ્યા હોય, તો તે તેમની વિદેશ નીતિની સૌથી મોટી જીત ગણાશે.
દુનિયા અત્યારે બે શ્વાસ વચ્ચે અટકેલી છે—એક તરફ યુદ્ધનો ભય છે અને બીજી તરફ બેઇજિંગમાં થયેલી આ સમજૂતી. ૧૫ મે, ૨૦૨૬નો આ દિવસ કદાચ ઇતિહાસમાં એ દિવસ તરીકે ઓળખાશે જ્યારે બે દુશ્મનોએ ત્રીજા દેશની જીદને રોકવા માટે હાથ મિલાવ્યા હતા.
ટ્રમ્પ અને જિનપિંગ વચ્ચેની આ કેમિસ્ટ્રી ભલે સાધારણ લાગે, પણ તેની પાછળ ગંભીર આર્થિક મજબૂરીઓ છે. ચીનને તેલ જોઈએ છે અને અમેરિકાને સ્થિરતા. આ સોદામાં ઈરાન માટે રસ્તો સાંકડો થઈ રહ્યો છે. જો ઈરાન પોતાનું વલણ નહીં બદલે, તો તે આર્થિક રીતે વધુ એકલું પડી જશે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ હવે ભાવનાઓ પર નહીં, પણ સપ્લાય ચેઈન અને એનર્જી પર ચાલી રહ્યું છે.
