ઈરાનમાં મહાસંગ્રામ: આર્થિક બદહાલીથી ભભૂકેલી આગ હવે ‘સત્તા પરિવર્તન’ની હાકલ; ખમેનેઈ સરકારના અસ્તિત્વ પર સંકટ
ઈરાન અત્યારે તેના ઈતિહાસના સૌથી મોટા સંકટોમાંથી એકનો સામનો કરી રહ્યું છે. ૨૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ શરૂ થયેલું વિરોધ પ્રદર્શન હવે તેના ૧૨મા દિવસમાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે અને તે તમામ ૩૧ પ્રાંતોના ૧૦૦થી વધુ શહેરોમાં ફેલાઈ ગયું છે. જે આંદોલન શરૂઆતમાં અસહ્ય મોંઘવારી અને ચલણના મૂલ્યમાં ઘટાડા સામે શરૂ થયું હતું, તે હવે ઈસ્લામિક રિપબ્લિકને ઉખેડી ફેંકવા અને દેશનિકાલ કરાયેલા રાજકુમાર રઝા પહલવીના નેતૃત્વમાં રાજાશાહી પરત લાવવાની માંગમાં ફેરવાઈ ગયું છે.
આર્થિક બદહાલી: વિદ્રોહનું મુખ્ય કારણ
ઈરાનનું અર્થતંત્ર સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગ્યું છે. ઈરાની રિયાલ (Rial) તેના ઐતિહાસિક નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે, જે એક અમેરિકન ડોલર સામે ૧.૫ મિલિયન રિયાલ થઈ ગયો છે. દેશમાં મોંઘવારી દર ૪૨% થી વધુ છે અને ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં ૭૨% નો જંગી વધારો જોવા મળ્યો છે. આ આર્થિક સંકટને કારણે તેહરાનના ‘ગ્રાન્ડ બજાર’ના વેપારીઓએ હડતાળ શરૂ કરી, જેને બાદમાં યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓનું વ્યાપક સમર્થન મળ્યું.
હિંસા અને જાનહાનિના આંકડા
ઈરાની સુરક્ષા દળો (IRGC અને બાસિજ) એ પ્રદર્શનકારીઓ પર કડક કાર્યવાહી કરી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર:
- મૃત્યુ: અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા ૪૫ પ્રદર્શનકારીઓએ જીવ ગુમાવ્યા છે.
- ધરપકડ: માનવાધિકાર સંગઠનો (HRANA) મુજબ, ૨,૨૭૦ થી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે.
- દમનકારી નીતિ: સરકારે પ્રદર્શનોને ડામવા માટે ઇન્ટરનેટ અને ટેલિફોન સેવાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધી છે. આ ઉપરાંત, અહેવાલો છે કે પ્રદર્શનોને દબાવવા માટે ઇરાકથી શિયા મિલિશિયા જૂથોને બોલાવવામાં આવ્યા છે.
સૂત્રોચ્ચાર અને રાજકીય પરિવર્તનની માંગ
પ્રદર્શનો દરમિયાન ઈરાનની ગલીઓમાં હવે આર્થિક માંગણીઓ ઓછી અને રાજકીય સૂત્રો વધુ સંભળાઈ રહ્યા છે. પ્રદર્શનકારીઓ “સરમુખત્યારનું મૃત્યુ” (Death to the Dictator) અને “પહલવી પરત આવશે” જેવા સૂત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ‘જનરેશન ઝેડ’ (Gen Z) ના યુવાનો આ આંદોલનનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે, જેઓ વર્તમાન ધાર્મિક શાસનની વિચારધારાથી પોતાને અલગ અનુભવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ: ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ ખમેનેઈ
આ સંકટે વૈશ્વિક રાજકારણમાં પણ ભૂકંપ લાવી દીધો છે:
- ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ચેતવણી: અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કડક ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે જો ઈરાને તેના નાગરિકોની કતલ ચાલુ રાખી, તો અમેરિકા લશ્કરી હસ્તક્ષેપ માટે “પૂરેપૂરું તૈયાર અને તૈનાત” (Locked and Loaded) છે.
- ખમેનેઈનો પલટવાર: સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખમેનેઈએ પ્રદર્શનકારીઓને “વિદેશી એજન્ટ” અને “ભાડૂતી સૈનિકો” ગણાવ્યા છે જે અમેરિકાના ઈશારે કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈસ્લામિક શાસન પાછું નહીં હટે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઈરાનમાં વિશ્વાસનું સંકટ પેદા થયું છે અને શાસનની કાયદેસરતા જોખમમાં છે. જોકે સરકાર હજુ પણ બળપ્રયોગ દ્વારા નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ વ્યાપક આર્થિક દબાણ અને જન આક્રોશે આ સ્થિતિને ઈરાનના ઈતિહાસનો સૌથી નિર્ણાયક વળાંક બનાવી દીધો છે.
