જમીનના બદલામાં નોકરીનું કૌભાંડ: દિલ્હીની અદાલતે લાલુ યાદવ અને પરિવાર સામે આરોપો નક્કી કર્યા; કહ્યું- ‘રેલવેનો ખાનગી જાગીરની જેમ ઉપયોગ કર્યો’
દિલ્હીની એક વિશેષ અદાલતે શુક્રવારે બહુચર્ચિત ‘જમીનના બદલામાં નોકરી’ (land-for-jobs) કૌભાંડ કેસમાં રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD) પ્રમુખ લાલુ પ્રસાદ યાદવ, તેમના પત્ની અને બિહારના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી રાબડી દેવી, તેમના પુત્રો તેજસ્વી યાદવ અને તેજ પ્રતાપ યાદવ, અને પુત્રી મીસા ભારતી સામે ભ્રષ્ટાચાર અને ગુનાહિત કાવતરાના આરોપો નક્કી કર્યા છે.
મંત્રાલયનો ‘ખાનગી જાગીર’ની જેમ ઉપયોગ થયો
રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટના વિશેષ ન્યાયાધીશ વિશાલ ગોગનેએ આદેશ પસાર કરતી વખતે કડક ટિપ્પણી કરી હતી કે લાલુ યાદવે તેમના રેલ મંત્રી (2004-2009) ના કાર્યકાળ દરમિયાન રેલવે મંત્રાલયનો પોતાની ‘ખાનગી જાગીર’ (personal fiefdom) ની જેમ ઉપયોગ કર્યો હતો. અદાલતે અવલોકન કર્યું કે યાદવ અને તેમના નજીકના લોકોએ એક ‘ગુનાહિત એન્ટરપ્રાઇઝ’ (criminal enterprise) તરીકે કામ કર્યું હતું, જ્યાં સરકારી નોકરીઓને જમીન હડપવા માટે ‘બાર્ગેનિંગ ચિપ’ (bargaining chip) તરીકે વાપરવામાં આવી હતી.
કૌભાંડની કાર્યપદ્ધતિ અને નાણાકીય વિગતો
CBIની તપાસ મુજબ, આ કેસ ભારતીય રેલવેના ગ્રુપ-ડી પદો પરની નિમણૂકો સાથે જોડાયેલો છે. આરોપ છે કે ઉમેદવારો અથવા તેમના પરિવારોએ પટના અને અન્ય વિસ્તારોમાં તેમની જમીનો યાદવ પરિવારના સભ્યો અથવા તેમના નિયંત્રણ હેઠળની કંપનીઓને અત્યંત નજીવા ભાવે વેચી દીધી હતી અથવા ભેટમાં આપી હતી.
- CBIનો દાવો છે કે લાલુ પરિવારે 1 લાખ ચોરસ ફૂટથી વધુ જમીન માત્ર 26 લાખ રૂપિયામાં મેળવી હતી, જ્યારે તે સમયે તેનું બજાર મૂલ્ય (સર્કલ રેટ) 4.39 કરોડ રૂપિયાથી વધુ હતું.
- તપાસમાં એ પણ સામે આવ્યું છે કે નિમણૂકો માટે ન તો કોઈ જાહેરાત બહાર પાડવામાં આવી હતી અને ન તો યોગ્ય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું હતું.
- CBIએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો છે કે કેટલાક ઉમેદવારોના જાતિ અને રહેઠાણના પ્રમાણપત્રોના રોલ નંબર ક્રમિક (sequential) હતા, જે દર્શાવે છે કે તે એક જ હેતુ માટે સાથે બનાવવામાં આવ્યા હતા.
કોર્ટનો ચુકાદો: કોને રાહત મળી, કોણ ફસાયું?
CBIએ આ કેસમાં કુલ 103 લોકોને આરોપી બનાવ્યા હતા, જેમાંથી 5 ના મૃત્યુ થઈ ચૂક્યા છે. ન્યાયાધીશ ગોગનેએ:
- 41 આરોપીઓ સામે આરોપ નક્કી કરવાનો આદેશ આપ્યો.
- 52 વ્યક્તિઓને ડિસ્ચાર્જ (મુક્ત) કરી દીધા, જેમાં રેલવેના ઘણા અધિકારીઓ અને તે ગ્રુપ-ડી સબસ્ટિટ્યૂટ સામેલ હતા જેમણે પોતાની જમીન આપી નહોતી.
કાનૂની સંદર્ભ અને આગામી કાર્યવાહી
આ કેસ ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ (Prevention of Corruption Act) અને ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો હેઠળ નોંધાયેલો છે. આ ઉપરાંત, એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) પણ આ મામલે મની લોન્ડરિંગની તપાસ કરી રહ્યું છે. ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 111 હેઠળ આવા કૃત્યોને ‘સંગઠિત અપરાધ’ (Organised Crime) ની શ્રેણીમાં જોઈ શકાય છે, જેમાં આર્થિક લાભ માટે જૂથમાં કામ કરવું સામેલ છે.
અદાલતે ઔપચારિક રીતે આરોપ નક્કી કરવા માટે 23 જાન્યુઆરી 2026ની તારીખ નક્કી કરી છે. જોકે લાલુ યાદવના પક્ષે આ આરોપોને રાજકીય રીતે પ્રેરિત ગણાવ્યા છે, પરંતુ અદાલતે સ્વીકાર્યું છે કે આરોપીઓ સામે કેસ ચલાવવા માટે પૂરતા પુરાવા હાજર છે.
