હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંકટઃ અમેરિકા-ઈરાન ટકરાવથી ભારતના ૯૦% એલપીજી સપ્લાય પર તોળાતું જોખમ
વૈશ્વિક સ્તરે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી એકવાર સૈન્ય સંઘર્ષ ભભૂકી ઉઠ્યો છે, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારમાં ગભરાટનો માહોલ છે. ભારત જેવા દેશો જે પોતાની એલપીજી જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે, તેમના માટે આ પરિસ્થિતિ પડકારજનક સાબિત થઈ શકે છે. જો કે, આ તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણો વચ્ચે આજે પણ ભારતીય તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ દેશમાં રસોઈ ગેસના ભાવ યથાવત રાખીને સામાન્ય જનતાને મોટી રાહત આપી છે.
મહાનગરો અને શહેરોમાં આજના ભાવ
સરકારી તેલ કંપનીઓ (IOCL, BPCL, HPCL) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા અનુસાર, આજે દેશભરમાં ૧૪.૨ કિલોગ્રામના ઘરેલું ગેસ સિલિન્ડર અને ૧૯ કિલોગ્રામના કોમર્શિયલ સિલિન્ડરની કિંમતોમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી.
રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં આજે ૧૪.૨ કિલોના ઘરેલું સિલિન્ડરનો ભાવ ૯૪૨ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ સિલિન્ડરનો ભાવ ૨,૯૩૦ રૂપિયા પર સ્થિર છે. દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈમાં ઘરેલું સિલિન્ડર ૯૪૧.૫ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ સિલિન્ડર ૨,૮૮૫.૫ રૂપિયામાં મળી રહ્યું છે. પૂર્વ ભારતના કોલકાતામાં રસોઈ ગેસનો ભાવ ૯૬૮ રૂપિયા છે, જ્યારે ત્યાં વેપારીઓએ કોમર્શિયલ બોટલ માટે ૩,૦૮૨ રૂપિયા ચૂકવવા પડશે. દક્ષિણ ભારતના ચેન્નાઈમાં ઘરેલું સિલિન્ડરનો ભાવ ૯૫૭.૫ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ ગેસનો ભાવ ૩,૧૦૬ રૂપિયા છે.
પંજાબ-હરિયાણાની સંયુક્ત રાજધાની ચંદીગઢમાં ઘરેલું ગેસ ૯૫૧.૫ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ ગેસ ૨,૯૫૪.૫ રૂપિયાના જૂના રેટ પર ઉપલબ્ધ છે. પહાડી રાજ્ય ઉત્તરાખંડના દેહરાદૂનમાં રસોઈ ગેસનો ભાવ ૯૬૧ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ ગેસનો ભાવ ૨,૯૮૩.૫ રૂપિયા છે. તેલંગાણાના હૈદરાબાદમાં ઘરેલું સિલિન્ડરનો ભાવ ૯૩૪ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ ૨,૦૫૨.૫ રૂપિયા પર ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે. ઓડિશાના ભુવનેશ્વરમાં ઘરેલું ગેસ ૯૬૮ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ ગેસ ૩,૧૧૫ રૂપિયા છે, જ્યારે કેરળના તિરુવનંતપુરમમાં ઘરેલું ગેસ ૯૫૧ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ ૨,૯૭૦.૫ રૂપિયા પ્રતિ સિલિન્ડરના ભાવે વેચાઈ રહ્યો છે. દિલ્હીને અડીને આવેલા નોઈડા અને ગાઝિયાબાદમાં ગ્રાહકોને ઘરેલું સિલિન્ડર માટે ૯૩૯.૫૦ રૂપિયા અને કોમર્શિયલ માટે ૨,૯૩૦ રૂપિયા ચૂકવવા પડી રહ્યા છે.
ભારતની આયાત નિર્ભરતા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું જોખમ
ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતનો એક બહુ મોટો ભાગ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ભારતની એલપીજી આયાતનો આશરે ૯૦ ટકા હિસ્સો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) નામના અત્યંત સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગ દ્વારા ભારત પહોંચે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ આ દરિયાઈ માર્ગની સુરક્ષાને સીધી અસર કરે છે.
અગાઉ ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જ્યારે આ બંને દેશો વચ્ચે પ્રથમ વખત યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી, ત્યારે ભારત સહિત વિશ્વના ઘણા દેશોમાં તેલ અને ગેસનો સપ્લાય ખોરવાઈ ગયો હતો. જો કે, વચ્ચે યુદ્ધવિરામ થતાં પરિસ્થિતિ થાળે પડી હતી. પરંતુ હવે ફરી એકવાર આ વિસ્તારમાં સૈન્ય તણાવ વધતાં ભારતની ગેસ એજન્સીઓ અને સપ્લાય લાઇન પર જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. અગાઉ માર્ચ, એપ્રિલ અને મે મહિનામાં ભારતીય ગ્રાહકોએ સિલિન્ડર મેળવવા માટે લાંબી લાઈનોમાં ઊભા રહેવું પડ્યું હતું અને ભારે અછતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જો આ વખતે પણ સપ્લાય લાંબો સમય ખોરવાયેલો રહેશે, તો દેશમાં ગેસની કટોકટી સર્જાઈ શકે છે.
તેલ કંપનીઓનું નુકસાન અને સરકાર સામેના પડકારો
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ અને કુદરતી ગેસની કિંમતો વધવાના કારણે દેશની સરકારી તેલ કંપનીઓ પહેલેથી જ નાણાકીય દબાણ હેઠળ છે. સરકારી અહેવાલો દર્શાવે છે કે જૂન ૨૦૨૬ સુધી તેલ કંપનીઓને ઘરેલું એલપીજી સિલિન્ડર દીઠ ૫૦૦ થી ૭૦૦ રૂપિયા સુધીનું મોટું નુકસાન (Under-recovery) થઈ રહ્યું હતું. આ નુકસાન કંપનીઓ ગ્રાહકો પર બોજ ન પડે તે માટે સહન કરી રહી છે.
જો વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલ અને એલપીજીના આયાત દરો લાંબો સમય સુધી ઊંચા રહેશે, તો સરકાર પાસે બે જ રસ્તા બચશે. પ્રથમ રસ્તો એ છે કે સરકારે પોતાના બજેટમાંથી સબસિડીનો વ્યાપ વધારીને આ નુકસાન પોતે સહન કરવું પડશે, અથવા બીજો રસ્તો એ છે કે સામાન્ય જનતા પર સીધો બોજ નાખીને ઘરેલું ગેસ સિલિન્ડરના ભાવમાં વધારો કરવો પડશે. આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વાટાઘાટો અને સપ્લાયની સ્થિતિ જ નક્કી કરશે કે સામાન્ય ભારતીય પરિવારનું રસોડાનું બજેટ કેટલું પ્રભાવિત થશે.
