ખેડૂતની લાચારી: 1262 કિલો ડુંગળી વેચી છતાં ખિસ્સું ખાલી, નફો તો ઠીક પણ ઘરેથી 1 રૂપિયો વધારાનો આપીને આવવું પડ્યું!
ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે અને ખેડૂતને આપણે ‘જગતનો તાત’ કહીએ છીએ. પરંતુ જ્યારે આ જ તાત પોતાની રાત-દિવસની મહેનત પછી તૈયાર કરેલો પાક બજારમાં વેચવા જાય અને તેને વળતરમાં કશું જ ન મળે, ઉલટાનું ખિસ્સામાંથી પૈસા આપવા પડે, ત્યારે વ્યવસ્થા સામે અનેક સવાલો ઉભા થાય છે. મહારાષ્ટ્રના છત્રપતિ સંભાજીનગર જિલ્લામાંથી ખેડૂતોની બદહાલીની એક એવી હૃદયદ્રાવક ઘટના સામે આવી છે, જે સાંભળીને કોઈપણ વ્યક્તિનું હૃદય દ્રવી ઉઠશે.
શું છે આખો મામલો?
આ ઘટના મહારાષ્ટ્રના પૈઠણ તાલુકાના વરુડી ગામના ખેડૂત પ્રકાશ ગલધર સાથે બની છે. પ્રકાશે છેલ્લા ત્રણ મહિના સુધી કાળી મજૂરી કરીને ડુંગળીનો પાક તૈયાર કર્યો હતો. ખેડૂતને આશા હતી કે પાક વેચીને જે પૈસા આવશે તેનાથી ઘરનો ખર્ચ નીકળશે, બાળકોની શાળાની ફી ભરાશે અને માથે રહેલું થોડું દેવું પણ ઓછું થશે. આ આશા સાથે તેઓ 25 ગુણીમાં અંદાજે 1262 કિલો ડુંગળી ભરીને એગ્રીકલ્ચર પ્રોડ્યુસ માર્કેટિંગ કમિટી (APMC) એટલે કે માર્કેટ યાર્ડ પહોંચ્યા.
બજારમાં ભંગાયેલા સપના: 1 કિલોના માત્ર 1 રૂપિયો!
જ્યારે પ્રકાશભાઈ માર્કેટ પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાંના ભાવ જોઈને તેમના હોશ ઉડી ગયા. માર્કેટમાં ડુંગળીનો ભાવ માત્ર 100 રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલ એટલે કે 100 કિલોના 100 રૂપિયા બોલાતા હતા. ગણતરી કરીએ તો 1 કિલો ડુંગળીની કિંમત માત્ર 1 રૂપિયો લાગી. તેમની કુલ 1262 કિલો ડુંગળીના બદલામાં તેમને માત્ર 1262 રૂપિયા જ મળવાના હતા. અહીંથી જ ખેડૂતની અસલી મુસીબત શરૂ થઈ.
આર્થિક ગણિત: કમાણી શૂન્ય અને નુકસાન પાકું
ખેડૂતે જ્યારે તેની કમાણી અને ખર્ચનો હિસાબ કર્યો ત્યારે ખબર પડી કે તે તો દેવામાં ઉતરી રહ્યો છે. ડુંગળીને ખેતરેથી માર્કેટ સુધી પહોંચાડવા અને ત્યાં વેચવા માટેના ખર્ચાઓ કંઈક આ મુજબ હતા:
માર્કેટ સુધીનું ભાડું: 500 રૂપિયા
25 ખાલી ગુણીઓનો ખર્ચ: 550 રૂપિયા
હમાલી (મજૂરી): 125 રૂપિયા
તોલ (વજન)નો ખર્ચ: 38 રૂપિયા
ભરાઈ અને છંટાઈનો ખર્ચ: 50 રૂપિયા
આમ, કુલ ખર્ચનો આંકડો 1263 રૂપિયા પર પહોંચ્યો. હવે વિચારવાની વાત એ છે કે ખેડૂતને ડુંગળી વેચીને મળ્યા 1262 રૂપિયા અને તેની પાછળનો ખર્ચ થયો 1263 રૂપિયા. એટલે કે પ્રકાશભાઈને પોતાની ડુંગળી વેચ્યા પછી પણ ખિસ્સામાંથી 1 રૂપિયો વધારાનો વેપારીને આપવો પડ્યો. મહિનાઓની મહેનત અને બિયારણ-ખાતરનો ખર્ચ તો સાવ એળે જ ગયો.
ખેતી હવે ખોટનો સોદો?
આ માત્ર પ્રકાશ ગલધરની જ વાર્તા નથી, પણ દેશના લાખો ખેડૂતોની વેદના છે. આજે બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ અને ખેતમજૂરીના ભાવ આસમાને છે, પરંતુ તેની સામે ખેડૂતને મળતા ભાવ તળિયે છે. જ્યારે બજારમાં ડુંગળી મોંઘી થાય ત્યારે સરકાર અને સામાન્ય જનતા બૂમો પાડે છે, પરંતુ જ્યારે તે સસ્તી થાય અને ખેડૂત પાયમાલ થઈ જાય ત્યારે તેની આહ સાંભળનારું કોઈ હોતું નથી.
પ્રકાશભાઈની આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે જે ખેડૂત આખા દેશનું પેટ ભરે છે, તે આજે પોતાના બાળકોની ફી ભરવા માટે પણ લાચાર છે. શું આપણી કૃષિ વ્યવસ્થા એટલી લાચાર બની ગઈ છે કે ખેડૂતને તેની ઉપજના લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) પણ નથી મળી રહ્યા?
વ્યવસ્થા સામે સવાલ
છત્રપતિ સંભાજીનગરની આ ઘટનાએ કૃષિ બજારની નીતિઓ અને ભાવ નિયંત્રણ પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે વધતી જતી ખર્ચ અને પડતા ભાવ વચ્ચે હવે ખેતી કરવી એ ‘જુગાર’ જેવું બની ગયું છે. આજે સવાલ એ 1 રૂપિયાના નુકસાનનો નથી, પણ એ માનસિક પીડાનો છે જે એક ખેડૂત ભોગવે છે જ્યારે તે ખાલી હાથે ઘરે પાછો ફરે છે.
