મકર સંક્રાંતિ: તિથિ, સૂર્ય-શનિના મિલન અને મહાપર્વની તૈયારી
હિંદુ ધર્મના પંચાંગમાં મકર સંક્રાંતિને સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ તહેવારોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. આ તહેવાર માત્ર નવા વર્ષનો પ્રથમ મુખ્ય ઉત્સવ જ નથી, પરંતુ તે સૂર્યના મકર રાશિમાં ગોચર અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૂર્યની યાત્રાની શરૂઆતનું પણ પ્રતીક છે, જેને ઉત્તરાયણ કહેવામાં આવે છે. મકર સંક્રાંતિનો અર્થ છે શુભતા, પ્રકાશ અને સમૃદ્ધિ તરફ આગળ વધવું.
ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં આ પર્વને અલગ-અલગ નામોથી અને અનોખી પરંપરાઓ સાથે ઉજવવામાં આવે છે: બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં તેને મકર સંક્રાંતિ અથવા ખિચડી પર્વ કહે છે; પંજાબ અને હરિયાણામાં લોહડી, તમિલનાડુમાં પોંગલ, તો વળી આસામમાં તેને માઘ બિહુ અથવા ભોગાલી બિહુ કહેવામાં આવે છે. આ તહેવાર પ્રકૃતિ અને પરમાત્મા પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કરવાનો દિવસ છે.
આવો જાણીએ કે વર્ષ ૨૦૨૬માં મકર સંક્રાંતિ ક્યારે ઉજવાશે, તેના શુભ મુહૂર્ત શું હશે, અને આ દિવસે સ્નાન-દાનનું આટલું મહત્ત્વ કેમ છે.
મકર સંક્રાંતિ ૨૦૨૬: તિથિ અને શુભ મુહૂર્ત (Makar Sankranti 2026 Date and Time)
મકર સંક્રાંતિનું નિર્ધારણ સૂર્યના રાશિ પરિવર્તનના સમય પર આધારિત છે. જ્યારે સૂર્ય ધનુ રાશિ છોડીને મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે, તે સમયને સંક્રાંતિ કહેવાય છે.
| વિવરણ | તિથિ અને સમય |
| મકર સંક્રાંતિ ૨૦૨૬ | બુધવાર, ૧૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ |
| સૂર્યનો મકર રાશિમાં પ્રવેશ | બપોરે ૦૨:૪૯ PM |
| પુણ્યકાળ મુહૂર્ત (સ્નાન-દાન) | બપોરે ૦૨:૪૯ PM થી સાંજે ૦૫:૪૫ PM સુધી |
| મહાપુણ્યકાળ મુહૂર્ત | બપોરે ૦૨:૪૯ PM થી સાંજે ૦૩:૪૨ PM સુધી |
-
નોંધ: જ્યોતિષીય માન્યતાઓ અનુસાર, સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશના પહેલા અને પછીના ૬ કલાકનો સમય પુણ્યકાળ કહેવાય છે, જેમાં સ્નાન, દાન અને પૂજા કરવી અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. મહાપુણ્યકાળ આ શુભ સમયનો સૌથી ઉત્તમ ભાગ હોય છે.
સૂર્ય અને શનિનું અદ્ભુત મિલન
મકર સંક્રાંતિનું એક ગહન જ્યોતિષીય મહત્ત્વ સૂર્ય અને શનિ ગ્રહના સંબંધો સાથે જોડાયેલું છે.
-
સૂર્યનો ગોચર: મકર રાશિના સ્વામી શનિદેવ છે. આ દિવસે સૂર્ય (જે તમામ ગ્રહોના રાજા છે) ધનુ રાશિની યાત્રા સમાપ્ત કરીને મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે.
-
પિતા-પુત્રની શત્રુતા: સૂર્ય અને શનિ પિતા-પુત્ર છે, પરંતુ તેમ છતાં આ બંને ગ્રહો વચ્ચે શત્રુતાનો સંબંધ માનવામાં આવે છે.
-
મિલનનું કારણ: પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, કહેવાય છે કે મકર સંક્રાંતિના દિવસે જ સૂર્યદેવ પોતાના પુત્ર શનિદેવને મળવા તેમના ઘરે (મકર રાશિ) જાય છે. આ મિલનથી એ સંદેશ મળે છે કે પરસ્પર વેરભાવ ભૂલીને સંબંધોને મહત્ત્વ આપવું જોઈએ. આ દિવસે સૂર્ય અને શનિ બંનેની પૂજા કરવાથી જીવનના કષ્ટ દૂર થાય છે.
મકર સંક્રાંતિ પર સ્નાન અને દાનનું મહત્ત્વ
મકર સંક્રાંતિને સ્નાન-દાન માટેની તમામ તિથિઓમાં ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.
૧. પવિત્ર સ્નાન (ગંગા સ્નાન)
આ દિવસે લોકો પવિત્ર નદી, ખાસ કરીને ગંગા, યમુના, અથવા અન્ય તીર્થસ્થળોના જળમાં સ્નાન કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવાથી તમામ પ્રકારના પાપ ધોવાઈ જાય છે અને વ્યક્તિને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
૨. દાન-પુણ્યની મહિમા
સ્નાન કર્યા પછી સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય આપવામાં આવે છે અને પછી દાન-પુણ્ય કરવામાં આવે છે. આ દિવસે કરાયેલા દાનનું ફળ અનેકગણું વધારે મળે છે.
-
વિશેષ દાન સામગ્રી: આ દિવસે વિશેષ રૂપે ગોળ, તલ (તલમાંથી બનેલી મીઠાઈઓ), ખિચડી, ગરમ કપડાં, ધાબળા અને ઘીનું દાન કરવું જોઈએ.
-
તલનું મહત્ત્વ: તલનું દાન એટલા માટે કરવામાં આવે છે કારણ કે તલ શનિદેવને પ્રિય છે. તલ અને ગોળનું સેવન કરવાથી શરીરને ગરમાવો મળે છે, જે ઠંડીની ઋતુમાં જરૂરી છે.
મકર સંક્રાંતિ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથાઓ અને મહત્ત્વ
મકર સંક્રાંતિ ઉજવવા પાછળ ધાર્મિક, પ્રાકૃતિક અને ખગોળીય મહત્ત્વ જોડાયેલા છે.
૧. ખગોળીય અને પ્રાકૃતિક મહત્ત્વ
-
ઉત્તરાયણનો આરંભ: ખગોળીય દ્રષ્ટિએ, આ દિવસ શિયાળુ સંક્રાંતિના અંત અને લાંબા દિવસોની શરૂઆતનું પ્રતીક હોય છે. સૂર્ય ઉત્તર ગોળાર્ધ તરફ પોતાની યાત્રા શરૂ કરે છે, જેને ઉત્તરાયણ કહેવામાં આવે છે.
-
પાકનો તહેવાર: આ ખેડૂતો માટે પાકની ઋતુની શરૂઆતનું પણ પ્રતીક હોય છે. નવા પાક ઘેર આવે છે, તેથી આ પર્વ સમૃદ્ધિ અને ખુશહાલીનો તહેવાર પણ છે.
-
પતંગ મહોત્સવ: ઘણી જગ્યાઓ પર તેને પતંગ મહોત્સવ તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે. લોકો ઘરની છત પરથી પતંગ ઉડાડે છે, જે ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસનું પ્રતીક છે.
૨. ભીષ્મ પિતામહનો પ્રસંગ
પૌરાણિક કથા અનુસાર, મહાભારત કાળમાં જ્યારે ભીષ્મ પિતામહ અર્જુનના બાણોથી ઘાયલ થઈને બાણોની શૈયા પર સૂતા હતા, ત્યારે તેમણે મૃત્યુને પસંદ કર્યું નહોતું. તેમણે પોતાના મૃત્યુ માટે સૂર્યના ઉત્તરાયણ થવાની રાહ જોઈ હતી. ઉત્તરાયણના શુભ મુહૂર્તમાં શરીરનો ત્યાગ કરવાથી વ્યક્તિને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
૩. ભગીરથ અને ગંગાજીનું મિલન
એવું પણ કહેવાય છે કે, મકર સંક્રાંતિના દિવસે જ ગંગાજી ભગીરથની પાછળ-પાછળ ચાલીને કપિલ મુનિના આશ્રમમાંથી પસાર થઈને સાગરમાં ભળી ગયા હતા. આ કારણે આ દિવસે ગંગા સ્નાનનું મહત્ત્વ ખૂબ વધારે છે.
નિષ્કર્ષ
મકર સંક્રાંતિનો પર્વ આપણને કર્મ, દાન અને સંબંધોનું મહત્ત્વ શીખવે છે. ૧૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ આ મહાપર્વ પર, શુભ મુહૂર્તમાં સ્નાન-દાન કરીને, સૂર્યદેવ અને શનિદેવના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરો અને તમારા જીવનમાં પ્રકાશ અને સમૃદ્ધિને આમંત્રિત કરો.
