ભારતની ઉર્જા સંજીવની: ‘શિવાલિક’ અને ‘નંદા દેવી’ જહાજોની અદભૂત ક્ષમતા
ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં કરોડો ઘરોમાં દરરોજ રસોઈ બનાવવા માટે LPG (લિક્વિફાઈડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) નો ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ગેસ હજારો કિલોમીટર દૂર ખાડી દેશોમાંથી આપણા સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? આ આખી પ્રક્રિયા પાછળ આધુનિક એન્જિનિયરિંગના અજાયબી સમાન વિશાળકાય જહાજો કામ કરે છે. ટેકનિકલ ભાષામાં આ જહાજોને ‘વેરી લાર્જ ગેસ કેરિયર’ (VLGC) કહેવામાં આવે છે. આ માત્ર જહાજો નથી, પરંતુ સમુદ્ર પર તરતા ગેસના પહાડો છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે આ VLGC જહાજો કેવી રીતે કામ કરે છે, તેમની ક્ષમતા કેટલી હોય છે અને ભારતની ઉર્જા સુરક્ષામાં તેમનું શું મહત્વ છે.
શું છે આ VLGC જહાજો અને તેમની ખાસિયત?
સામાન્ય માલવાહક જહાજો અને LPG કેરિયર્સ વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત હોય છે. ગેસને પરિવહન કરવો એ અત્યંત જોખમી અને જટિલ કામ છે. ગેસ જો વાયુ અવસ્થામાં હોય તો તે ખૂબ જ વધારે જગ્યા રોકે છે, તેથી તેને વહન કરવા માટે તેને ‘પ્રવાહી’ (Liquid) સ્વરૂપમાં ફેરવવો પડે છે. VLGC જહાજો ખાસ કરીને આ હેતુ માટે જ બનાવવામાં આવે છે. એક સ્ટાન્ડર્ડ VLGC જહાજ એક જ ફેરામાં 40,000 થી 55,000 મેટ્રિક ટન LPG વહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આધુનિક ટેકનોલોજીની મદદથી હવે તેનાથી પણ મોટા જહાજો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. હાલમાં 90,000 થી 93,000 ક્યુબિક મીટર સુધીની ક્ષમતા ધરાવતા જહાજો કાર્યરત છે. આ જહાજોમાં ગેસને અત્યંત નીચા તાપમાને અથવા ઊંચા દબાણ હેઠળ રાખવા માટે વિશિષ્ટ ઇન્સ્યુલેટેડ ટેન્ક હોય છે. આ ટેન્કો એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે બહારની ગરમી અંદર ન પહોંચે, જેથી ગેસ પ્રવાહી અવસ્થામાં જ રહે.
ભારત માટે ‘શિવાલિક’ અને ‘નંદા દેવી’ કેમ છે સંજીવની સમાન?
તાજેતરમાં ગુજરાતના મુંદ્રા અને કંડલા બંદરો પર પહોંચેલા ભારતીય જહાજો ‘શિવાલિક’ અને ‘નંદા દેવી’ એ દેશની ગેસ સપ્લાય ચેઈનમાં નવો પ્રાણ ફૂંક્યો છે. આ બંને જહાજોમાં મળીને અંદાજે 92,712 ટન LPG જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે આટલો જથ્થો આખા ભારતની એક દિવસની ઘરગથ્થુ ગેસની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતો છે.
વિચાર કરો કે માત્ર બે જહાજો આખા દેશના કરોડો રસોડામાં એક દિવસ માટે ચૂલો સળગાવી રાખવાની શક્તિ ધરાવે છે. આ જ કારણ છે કે જ્યારે વૈશ્વિક તણાવ કે સમુદ્રી ચાંચિયાગીરીને કારણે આવા એક પણ જહાજની અવરજવરમાં વિલંબ થાય છે, ત્યારે દેશના ગેસ સપ્લાય ડેપોમાં હલચલ મચી જાય છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે, તેથી આ જહાજો ભારતની ‘એનર્જી લાઈફલાઈન’ ગણાય છે. તેની સાથે યુએઈ (UAE) થી આવતું ‘જગ લાડલી’ જેવું જહાજ પણ ક્રૂડ ઓઈલ લાવીને દેશની ઉર્જાની તરસ છિપાવે છે.
કરોડો ગેસ સિલિન્ડર અને એક જહાજ: આંકડાની માયાજાળ
જ્યારે આપણે ટન કે ક્યુબિક મીટરની વાત કરીએ છીએ ત્યારે સામાન્ય માણસને તેની તીવ્રતા સમજાતી નથી. પરંતુ જો આ જથ્થાને આપણે ઘરમાં વપરાતા 14.2 કિલોના લાલ સિલિન્ડર સાથે સરખાવીએ, તો ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે. એક સરેરાશ VLGC જહાજ જે 50,000 ટન ગેસ લાવે છે, તે એકલા હાથે આશરે 32.4 લાખ (3.24 મિલિયન) સ્ટાન્ડર્ડ ઘરેલું સિલિન્ડરો ભરી શકે તેટલો ગેસ ધરાવે છે.
આ આંકડો દર્શાવે છે કે આ જહાજો કેટલા પ્રચંડ છે. જો એક જહાજ દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થાય અથવા અટકી જાય, તો તેનો અર્થ એ છે કે લાખો પરિવારોના રસોડા સુધી પહોંચતો ગેસ જોખમમાં મુકાય છે. તેથી જ આ જહાજોની સુરક્ષા અને તેમનું સમયસર બંદર પર પહોંચવું એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જેટલું જ મહત્વનું બની જાય છે.
ગેસ કેરિયર જહાજોના વિવિધ પ્રકારો અને શ્રેણીઓ
સમુદ્રમાં માત્ર મોટા જહાજો જ નથી હોતા, જરૂરિયાત અને અંતર મુજબ તેને વિવિધ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
-
ફુલી પ્રેશરાઈઝ્ડ (Fully Pressurized): આ સૌથી નાના જહાજો છે. જે સામાન્ય રીતે 5,000 થી 6,000 ક્યુબિક મીટર ગેસ લાવે છે. તે ટૂંકા અંતરના પરિવહન માટે વપરાય છે.
-
સેમી-પ્રેશરાઈઝ્ડ અથવા રેફ્રિજરેટેડ: આ જહાજો મધ્યમ કદના હોય છે અને 5,000 થી 20,000 ક્યુબિક મીટરની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેમાં ગેસને થોડો ઠંડો અને દબાણ હેઠળ રાખવામાં આવે છે.
-
મિડ-સાઈઝ કેરિયર્સ: જે 25,000 થી 50,000 ક્યુબિક મીટર માલ વહન કરે છે.
-
VLGC (Very Large Gas Carrier): આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લાંબા અંતર માટે આ શ્રેણી સૌથી વધુ લોકપ્રિય છે, કારણ કે તેમાં પરિવહન ખર્ચ ઓછો આવે છે અને જથ્થો મોટો હોય છે.
વર્ષ 2023 માં ‘હારજંદ’ નામનું જહાજ દુનિયાને મળ્યું, જે હાલમાં વિશ્વના સૌથી મોટા LPG કેરિયર્સમાંનું એક છે. તેની ક્ષમતા 93,000 ક્યુબિક મીટર છે. આ જહાજ ‘ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ’ ટેકનોલોજી પર ચાલે છે, એટલે કે તે પર્યાવરણને ઓછું નુકસાન કરે છે અને પોતાની અંદર અસીમ ઉર્જા સંગ્રહી શકે છે.
વિજ્ઞાન: ગેસને પ્રવાહી બનાવવાની પ્રક્રિયા (Liquefaction)
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ થાય કે ગેસને જહાજમાં કેવી રીતે ભરવામાં આવે છે? ગેસને વાયુ અવસ્થામાં લઈ જવો અશક્ય છે કારણ કે તે માટે જહાજનું કદ પહાડ જેવડું કરવું પડે. તેથી, તેને ‘ક્રાયોજેનિક’ પદ્ધતિથી અત્યંત ઠંડો કરવામાં આવે છે. જ્યારે LPG ને ઠંડો કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સંકોચાઈને પ્રવાહી બની જાય છે. પ્રવાહી અવસ્થામાં ગેસ તેની મૂળ જગ્યા કરતા આશરે 270 ગણી ઓછી જગ્યા રોકે છે.
જ્યારે આ જહાજ બંદર પર પહોંચે છે, ત્યારે તેને પાઇપલાઇન દ્વારા કિનારા પરની મોટી ટેન્કોમાં ખાલી કરવામાં આવે છે. ત્યાંથી આ પ્રવાહી ગેસને ફરીથી નિયંત્રિત દબાણમાં લાવીને ટેન્કરોમાં ભરવામાં આવે છે. આ ટેન્કરો રસ્તા માર્ગે તમારા નજીકના ‘બોટલિંગ પ્લાન્ટ’ સુધી પહોંચે છે, જ્યાં તેને સિલિન્ડરોમાં ભરીને તમારા ઘર સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. આ આખી સફર હજારો કિલોમીટરની છે, જેમાં ટેકનોલોજી, જોખમ અને ચોકસાઈનો સમન્વય જોવા મળે છે.
