UNODC રિપોર્ટ: મ્યાનમાર વિશ્વમાં ગેરકાયદેસર અફીણનો મુખ્ય સ્ત્રોત બન્યો
મ્યાનમારમાં અફીણની ગેરકાયદેસર ખેતી એક દાયકાની ટોચે પહોંચી ગઈ છે, જે સંઘર્ષ અને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહેલા ખેડૂતોને ગેરકાયદેસર વેપાર તરફ ધકેલી રહી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર કાર્યાલય ઓન ડ્રગ્સ એન્ડ ક્રાઈમ (UNODC) ના અહેવાલ મુજબ, મ્યાનમાર હવે વિશ્વમાં ગેરકાયદેસર રીતે ઉત્પાદિત અફીણનો મુખ્ય જાણીતો સ્ત્રોત બની ગયો છે, જેણે 2023 માં અફઘાનિસ્તાનને પાછળ છોડી દીધું હતું.
ખેતીમાં 17% નો મોટો ઉછાળો
મ્યાનમારમાં 2015 થી અફીણની ખેતીમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો, પરંતુ 2020 થી તેમાં સતત વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે, 2024 માં 45,200 હેક્ટરની સરખામણીમાં, 2025 માં અફીણની ખેતીનો વિસ્તાર 17% વધીને 53,100 હેક્ટર થયો છે. ખેતીના આ વધારાએ મ્યાનમારની વૈશ્વિક સ્તરે ગેરકાયદેસર અફીણના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકેની સ્થિતિને મજબૂત કરી છે.
મ્યાનમારના શાન રાજ્યમાં ખેતીનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે, જે દેશની કુલ ખેતીના 88% હિસ્સો ધરાવે છે. 2025 માં, પૂર્વીય શાન રાજ્યમાં ખેતીમાં સૌથી મોટો 32% વધારો જોવા મળ્યો, જ્યારે ચિન રાજ્યમાં 26% વધારો નોંધાયો હતો. આ ઉપરાંત, ઉત્તરીય સાગૈંગ પ્રદેશમાં પણ 552 હેક્ટર જમીનમાં અફીણની ખેતી જોવા મળી છે, જે આ પ્રવૃત્તિનો વ્યાપક ભૌગોલિક ફેલાવો સૂચવે છે.
બળવો અને આર્થિક પતન મૂળ કારણ
મ્યાનમારમાં આર્થિક કટોકટી, જે 2021 ના લશ્કરી બળવા અને ચાલી રહેલા ગૃહ યુદ્ધને કારણે વધી છે, તે આ વધારાનું મુખ્ય કારણ છે. 2011 થી 2019 દરમિયાન સરેરાશ 6% ના વાર્ષિક દરે વૃદ્ધિ પામેલી અર્થવ્યવસ્થા 2021 માં 18% સંકોચાઈ ગઈ હતી. આ આર્થિક સંકટ, ચલણના અવમૂલ્યન અને ફુગાવાની સમસ્યાઓએ ગ્રામીણ ખેડૂતોને અફીણની ખેતી તરફ ધકેલ્યા છે, જે તેઓ વસાહતી કાળથી ઉગાડતા આવ્યા છે.
ખેડૂતો માટે અફીણ (પોપી) એક આવકનો સ્ત્રોત બની ગયું છે, કારણ કે તે ટૂંકા ગાળાનો પાક છે જે ઉગાડવો, સંગ્રહ કરવો અને પરિવહન કરવો સરળ છે, અને તેનું આયુષ્ય લાંબું છે. વિસ્થાપિત ખેડૂત ઔંગ હ્લાએ જણાવ્યું હતું કે અફીણની આવક જ તેમને ભૂખમરાથી દૂર રાખે છે.
અફીણ ઉપરાંત, મેથામ્ફેટામાઇન જેવા સિન્થેટિક ડ્રગ્સનું ઉત્પાદન પણ આ પ્રદેશમાં વધ્યું છે. આ સિન્થેટિક ડ્રગ્સનું ઉત્પાદન હેરોઇનની સરખામણીમાં સરળ અને સસ્તું છે, અને તે ઓછા શ્રમમાં વધુ મૂલ્ય આપે છે. શાન રાજ્યના ‘ખાસ પ્રદેશો’ માં સંગઠિત ગુનાહિત નેટવર્ક્સ અને વિદ્રોહી જૂથો આ પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરે છે.
ભારતની સરહદી સુરક્ષા માટે ખતરો
ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચેની 1,643 કિમીની છૂટીછવાઈ સરહદ ડ્રગ્સ, ગેરકાયદેસર શસ્ત્રો અને ઘૂસણખોરોની અવરજવર માટે સરળ માર્ગ પૂરો પાડે છે, જે ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય ક્ષેત્ર માટે બિન-પરંપરાગત સુરક્ષા ખતરો ઊભો કરે છે. મણિપુર અને મિઝોરમ મ્યાનમારથી આવતા ડ્રગ્સના પરિવહન માટેના મુખ્ય કેન્દ્રો તરીકે સેવા આપે છે.
- મણિપુરમાં ગેરકાયદેસર ખેતી: મણિપુરમાં છેલ્લા દાયકામાં ગેરકાયદેસર અફીણની ખેતીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2017 થી 2023 વચ્ચે, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓએ 18,664.5 એકરની ગેરકાયદેસર ખેતીનો નાશ કર્યો છે. મણિપુરના પહાડી જિલ્લાઓ જેમ કે ઉખરુલ, સેનાપતિ, કાંગપોકપી અને ચુરાચાંદપુર આ ખેતીના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.
- નાણાં અને બળવાખોરી: ડ્રગ્સના ગેરકાયદેસર વેચાણમાંથી પેદા થતા નાણાંનો ઉપયોગ ઉત્તર-પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં બળવાખોરી અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને ધિરાણ આપવા માટે થઈ શકે છે. મોટા સંગઠનો જેમ કે NSCN ડ્રગ્સની સુરક્ષિત અવરજવર માટે ‘પ્રોટેક્શન મની’ લેતા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
- તાજેતરની જપ્તી: તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં ડ્રગ્સની જપ્તીમાં મોટો વધારો જોવા મળ્યો છે. મિઝોરમના આબકારી અને નાર્કોટિક્સ વિભાગે 1 જાન્યુઆરીથી 25 એપ્રિલ 2024 દરમિયાન 2,297 વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરી હતી અને 26.494 કિલોગ્રામ હેરોઇન, 384.1001 કિલોગ્રામ ગાંજા અને 112.528 કિલોગ્રામ મેથામ્ફેટામાઇન સહિત મોટી માત્રામાં ગેરકાયદેસર પદાર્થો જપ્ત કર્યા હતા.
ભારતની વ્યૂહાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ અને પડકારો
ભારત સરકારે ડ્રગ્સના વેપારને ડામવા માટે મ્યાનમાર સાથે સહકાર વધાર્યો છે. જાન્યુઆરી 2024 માં, 7મી મ્યાનમાર-ભારત દ્વિપક્ષીય ડ્રગ કંટ્રોલ મીટિંગ યોજાઈ હતી, જેમાં ડ્રગ્સના વેપાર પર અંકુશ મેળવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક સહયોગના મહત્વ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
ભારત સરકાર હાલમાં ફ્રી મૂવમેન્ટ રેજીમ (FMR) ને સમાપ્ત કરવા અને મ્યાનમાર સાથેની સરહદ પર વાડ બનાવવાનું વિચારી રહી છે. FMR આદિવાસી સમુદાયોને કોઈ પણ દસ્તાવેજ વિના સરહદના 16 કિલોમીટર અંદર સુધી અવરજવર કરવાની મંજૂરી આપે છે. જોકે, આ પગલાનો મિઝોરમ સરકાર અને સામાજિક કાર્યકરો દ્વારા વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે, જેઓ દલીલ કરે છે કે આનાથી સરહદ પરના સમુદાયો વચ્ચેના વંશીય અને સામાજિક સંબંધો જોખમાશે.
ભારતે એ વાતની પણ નોંધ લેવી જરૂરી છે કે મ્યાનમારનું રાજકીય વાતાવરણ બળવા પછી વધુ અસ્થિર બન્યું છે, જેમાં સરહદી પ્રદેશો પર વંશીય સશસ્ત્ર જૂથોનું નિયંત્રણ વધી રહ્યું છે. આ બદલાતી પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતે સરહદી વિસ્તારોમાં ડ્રગ્સની પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવા માટે સત્તાવાર શાસન તેમજ બિન-રાજ્ય અભિનેતાઓ સાથે સંવાદ વધારવો પડશે.
આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભારતે કાયદાના અમલીકરણ અને સાંસ્કૃતિક સુમેળ જાળવવાની વચ્ચે એક સંતુલન જાળવવું પડશે. નીતિ ઘડનારાઓએ આર્થિક વિકાસ અને કાયદાકીય પગલાં સાથે મળીને, લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
નિષ્કર્ષ: મ્યાનમારમાં અફીણની ખેતીનો ઉછાળો ત્યાંની આંતરિક અસ્થિરતાનો સીધો પડઘો છે, પરંતુ આના સુરક્ષાત્મક અને સામાજિક પરિણામો ભારત પર સીધા પડી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ એક એવા જટિલ માળખા સમાન છે, જ્યાં એક પાડોશીનું આર્થિક પતન બીજાના ઘરની સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો બની જાય છે, અને તેને માત્ર વાડ બાંધીને અથવા કાયદાથી રોકી શકાતો નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાના સહકાર અને વિકાસલક્ષી અભિગમની જરૂર છે.
