22 વર્ષ જૂના ‘સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી’ પર તોળાતું સંકટ, પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ગમે ત્યારે પડી શકે છે ટેલિસ્કોપ
અમેરિકન અવકાશ એજન્સી નાસાને અવકાશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. નાસાના 22 વર્ષ જૂના ‘સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી’ અવકાશ ટેલિસ્કોપને બચાવવા માટે મોકલવામાં આવેલ ખાનગી મિશન ‘લિંક’ અવકાશયાન તેનું મિશન પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું અને અકસ્માતનો સામનો કરવો પડ્યો. લગભગ ત્રણ મહિના પહેલા લોન્ચ કરાયેલ, શુક્રવારે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશતા જ અવકાશયાન સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યું હતું. આ મહત્વાકાંક્ષી મિશન પર લગભગ $30 મિલિયન (આશરે ₹250 કરોડ) ખર્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.
કૅટેલિસ્ટ સ્પેસ ટેક્નોલોજીસ દ્વારા વિકસિત આ લિંક સ્પેસક્રાફ્ટને સ્વિફ્ટ ટેલિસ્કોપને ઊંચી અને સુરક્ષિત કક્ષા (Orbit) માં પહોંચાડવા માટે મોકલવામાં આવ્યું હતું. જો કે, આ નિષ્ફળતા બાદ હવે સ્વિફ્ટનું ભવિષ્ય પણ જોખમમાં મુકાઈ ગયું છે અને તે ટૂંક સમયમાં પૃથ્વી પર પડી શકે છે.
શા માટે પડી હતી સ્વિફ્ટને બચાવવાની જરૂર?
Swift Observatory ને વર્ષ 2004 માં લૉન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. લગભગ 36.4 કરોડ ડૉલર (લગભગ 3500 કરોડ રૂપિયા) ના ખર્ચે તૈયાર થયેલું આ ટેલિસ્કોપ બ્રહ્માંડમાં થતી અત્યંત ઝડપી અને શક્તિશાળી ઘટનાઓને ટ્રેક કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું.
ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ભૂમિકા: આ ટેલિસ્કોપ ખૂબ જ ઝડપથી પોતાની દિશા બદલીને ગામા-રે વિસ્ફોટો (Gamma-ray bursts), તારાઓના ફાટવાની ઘટનાઓ અને અંતરીક્ષની અન્ય અચાનક બનતી ઘટનાઓને રેકોર્ડ કરે છે. તે અંતરીક્ષમાં ‘પહેલા ચેતવણી આપનાર યંત્ર’ તરીકે કામ કરતું હતું.
કક્ષામાં ઘટાડો: સૂર્યમાંથી નીકળતા તેજ અને શક્તિશાળી સોલર ફ્લેયર્સના કારણે સ્વિફ્ટની કક્ષા (Orbit) ધારણા કરતાં વધુ ઝડપથી નીચે આવવા લાગી હતી, જેથી તેના પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પડવાનું જોખમ વધી ગયું હતું. આ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને નાસાએ આ વર્ષની શરૂઆતમાં તેની વૈજ્ઞાનિક ગતિવિધિઓ રોકી દીધી હતી.
શા માટે ફેઈલ થયું ‘લિંક’ સ્પેસક્રાફ્ટનું મિશન?
કૅટેલિસ્ટ સ્પેસ ટેક્નોલોજીસે સ્વિફ્ટને બચાવવા માટે ‘લિંક’ ને 3 જુલાઈએ લૉન્ચ કર્યું હતું. યોજના એ હતી કે લિંક અંતરીક્ષમાં સ્વિફ્ટની નજીક પહોંચીને તેને પોતાના રોબોટિક હાથોથી પકડશે અને પછી તેને સુરક્ષિત ઊંચી કક્ષામાં લઈ જશે. પરંતુ અંતરીક્ષ યાત્રા દરમિયાન અનેક તકનીકી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ હતી:
તકનીકી ખામી: લૉન્ચ થયાના તરત બાદ જ સ્પેસક્રાફ્ટમાં ઇલેક્ટ્રોનિક સમસ્યાઓ શરૂ થઈ ગઈ હતી. સ્વિફ્ટને સાચી દિશામાં ફેરવનારા 3 રિયેક્શન વ્હીલમાંથી 2 ખરાબ થઈ ગયા.
બળતણનો વપરાશ: એક ખરાબ વૉલ્વના કારણે લિંક ઝડપથી ગોળ-ગોળ ફરવા લાગ્યો, જેનાથી ગ્રાઉન્ડ ટીમનો તેની સાથેનો સંપર્ક પ્રભાવિત થયો. જો કે એન્જિનિયરોએ બાદમાં નિયંત્રણ મેળવી લીધું, પરંતુ આ સંઘર્ષમાં ઘણું બધું બળતણ વપરાઈ ગયું.
અંતે બળતણની અછતના કારણે લિંક માટે સ્વિફ્ટની કક્ષા બદલવી અશક્ય બની ગઈ અને ઓગસ્ટમાં આ બચાવ પ્રયાસને સત્તાવાર રીતે બંધ કરવો પડ્યો.
મિશન નિષ્ફળ ગયા બાદ પણ મળી મોટી સફળતા
ભલે અંતરીક્ષ યાન સ્વિફ્ટને પોતાની કક્ષા બદલવામાં સફળ ન રહ્યું, પરંતુ કૅટેલિસ્ટની ટીમે લિંકના બચેલા સમયનો ઉપયોગ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષણો માટે કર્યો.
એન્જિનિયરોએ અંતરીક્ષમાં 3 રોબોટિક ભુજાઓ (arms) ને સફળતાપૂર્વક ચલાવવાનો અભ્યાસ કર્યો.
ફ્લાઇટ કંટ્રોલર્સ લિંકને સ્વિફ્ટની અત્યંત નજીક (માત્ર 12 થી 15 કિલોમીટરના અંતરે) લઈ જવામાં સફળ રહ્યા અને આ દરમિયાન તેની શાનદાર તસવીરો પણ લેવામાં આવી.
કૅટેલિસ્ટના CEO ગોન્હી લીએ જણાવ્યું કે આ મિશનથી મળેલી શીખનો ઉપયોગ ભવિષ્યના સેટેલાઇટ રિકવરી અભિયાનોમાં કરવામાં આવશે. નાસાએ પણ તેને ભવિષ્ય માટે એક ઉત્તમ તકનીકી પ્રૅક્ટિસ ગણાવી છે.
હવે સ્વિફ્ટ પાસે કેટલો સમય બચ્યો છે?
લિંક સ્પેસક્રાફ્ટના નષ્ટ થયા પછી હવે સ્વિફ્ટ એકલો પડી ગયો છે. નાસાના જણાવ્યા અનુસાર, હાલમાં સ્વિફ્ટ બ્રહ્માંડની દેખરેખનું કામ ફરીથી કરી રહ્યો છે, પરંતુ તેની પાસે હવે માત્ર લગભગ એક મહિનાનો સમય બચ્યો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે સ્વિફ્ટ નવેમ્બરની શરૂઆતમાં પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશી જશે. નાસા હવે એ વાત પર વિચાર કરી રહ્યું છે કે સ્વિફ્ટના સમાપ્ત થયા પછી અંતરીક્ષની અચાનક બનતી ઘટનાઓ પર નજર રાખવાની જવાબદારી કેવી રીતે પૂરી કરવામાં આવે.
