ભારતને UNSCમાં કાયમી બેઠક માટે રશિયાનું ખુલ્લું સમર્થન, જર્મની-જાપાન પર વાંધો; ચીન બન્યું મોટો પડકાર
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ એટલે કે UNSCમાં ભારતને કાયમી સભ્ય બનાવવાની લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી માંગને ફરી એકવાર મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સમર્થન મળ્યું છે. રશિયાએ ભારતની સ્થાયી સભ્યપદની દાવેદારીનું સમર્થન કરીને સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે સુરક્ષા પરિષદમાં એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના દેશોની ભૂમિકા વધુ મજબૂત થવી જોઈએ.
ન્યૂયોર્કમાં ચાલી રહેલી 81મી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દરમિયાન રશિયાના વિદેશ મંત્રી સર્ગેઈ લાવરોવે ભારત અને બ્રાઝિલને સુરક્ષા પરિષદના સ્થાયી સભ્ય બનાવવાના સમર્થનની વાત કરી. રશિયાના આ વલણથી ભારતની દાયકાઓ જૂની માંગને ફરી આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ચર્ચાનું કેન્દ્ર મળ્યું છે. જોકે, આ સમર્થન મળ્યા બાદ પણ ભારત માટે કાયમી બેઠકનો રસ્તો સરળ નથી. સુરક્ષા પરિષદની વર્તમાન રચના બદલવા માટે વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય સહમતિ જરૂરી છે અને તેમાં ચીનનું વલણ સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાંનું એક છે.
રશિયાએ ભારત માટે શું કહ્યું?
રશિયાનો તર્ક છે કે આજની દુનિયામાં વૈશ્વિક શક્તિનું સંતુલન 1945ના સમય જેવું રહ્યું નથી. એ સમયે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની રચના થઈ ત્યારે જે દેશો અને પ્રદેશો મહત્વના હતા, તેમની તુલનામાં આજે એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાનું વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્રમાં વજન ઘણું વધી ગયું છે.
આ જ કારણસર રશિયા સુરક્ષા પરિષદમાં નવા સ્થાયી સભ્યો ઉમેરવાની વાત કરી રહ્યું છે. લાવરોવે ભારત અને બ્રાઝિલની દાવેદારીને સમર્થન આપ્યું છે. રશિયાના મતે સુરક્ષા પરિષદ વધુ પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી બને તે જરૂરી છે, જેથી આજના વૈશ્વિક રાજકીય વાસ્તવિકતાનું પ્રતિબિંબ તેમાં જોવા મળે.
રશિયાએ જોકે પશ્ચિમી દેશોને લઈને અલગ વલણ દર્શાવ્યું છે. તેણે સુરક્ષા પરિષદમાં વધુ પશ્ચિમી દેશોને સ્થાયી સભ્ય બનાવવાના વિચારનો વિરોધ કર્યો છે અને ખાસ કરીને જર્મની તથા જાપાન અંગે વાંધો વ્યક્ત કર્યો છે.
જર્મની અને જાપાનને લઈને રશિયાનું અલગ વલણ
ભારત, બ્રાઝિલ, જર્મની અને જાપાન લાંબા સમયથી G4 જૂથના માધ્યમથી સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાની માંગ ઉઠાવી રહ્યા છે. ચારેય દેશો સ્થાયી સભ્યપદના વિસ્તરણની તરફેણ કરે છે.
પરંતુ અહીં એક રસપ્રદ રાજદ્વારી વિસંગતતા જોવા મળે છે. રશિયા G4ના તમામ દેશોની દાવેદારીને એકસરખું સમર્થન આપતું નથી. ભારત અને બ્રાઝિલને લઈને તેનું વલણ સકારાત્મક છે, જ્યારે જર્મની અને જાપાન માટે નવી સ્થાયી બેઠકો આપવાનો તે વિરોધ કરે છે.
રશિયાના તાજેતરના નિવેદનો દર્શાવે છે કે સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાના પ્રશ્નને માત્ર “કેટલી બેઠકો વધારવી?” એટલા સરળ સવાલ તરીકે જોવામાં આવતો નથી. કયા દેશોને સ્થાન મળે, કયા પ્રદેશને કેટલું પ્રતિનિધિત્વ મળે અને સ્થાયી સભ્યોના અધિકારોમાં કેટલો ફેરફાર થાય—આ તમામ મુદ્દાઓ સાથે આ ચર્ચા જોડાયેલી છે.
માત્ર બેઠક નહીં, વીટો પાવર પણ મોટો મુદ્દો
UNSCમાં કાયમી સભ્ય બનવાનો અર્થ માત્ર લાંબા સમય માટે સભ્ય રહેવાનો નથી. હાલના પાંચ સ્થાયી સભ્યો—ચીન, ફ્રાન્સ, રશિયા, બ્રિટન અને અમેરિકા—પાસે વીટો પાવર છે.
સુરક્ષા પરિષદમાં કુલ 15 સભ્યો છે. તેમાં પાંચ સ્થાયી અને દસ બિન-સ્થાયી સભ્યો હોય છે. બિન-સ્થાયી સભ્યોની પસંદગી બે વર્ષ માટે થાય છે.
આથી જ્યારે પણ UNSCમાં નવા સ્થાયી સભ્યો ઉમેરવાની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે એક મૂળ પ્રશ્ન સામે આવે છે—શું નવા સ્થાયી સભ્યોને પણ વીટો પાવર મળશે?
રશિયાએ અગાઉ પણ એવી સ્થિતિ દર્શાવી છે કે સુરક્ષા પરિષદનું વિસ્તરણ થઈ શકે, પરંતુ વર્તમાન સ્થાયી સભ્યોના અધિકારો અને વીટો વ્યવસ્થાને નબળી ન પાડવી જોઈએ. સપ્ટેમ્બર 2026માં ક્રેમલિન તરફથી પણ વિસ્તરણને સમર્થન અને વર્તમાન વીટો વ્યવસ્થા જાળવવાની વાત સામે આવી હતી.
ભારતની દાવેદારી પાછળનું કારણ શું છે?
ભારત લાંબા સમયથી દલીલ કરતું આવ્યું છે કે આજની વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવતા અને મહત્વપૂર્ણ આર્થિક તથા રાજદ્વારી શક્તિ તરીકે ભારતને સુરક્ષા પરિષદની નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સ્થાયી ભૂમિકા મળવી જોઈએ.
ભારતનું UNSC સાથેનું જોડાણ નવું નથી. ભારત અનેક વખત બિન-સ્થાયી સભ્ય તરીકે સુરક્ષા પરિષદમાં રહી ચૂક્યું છે. ભારત પોતાની શાંતિરક્ષા કામગીરી, વિકાસશીલ દેશો સાથેના સંબંધો અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પરની સક્રિય ભૂમિકાને પણ પોતાની દાવેદારીનો ભાગ માને છે.
ભારત ઉપરાંત બ્રાઝિલ, જર્મની અને જાપાન સાથે મળીને G4 જૂથ દ્વારા સુરક્ષા પરિષદના વિસ્તરણ માટે લાંબા સમયથી પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત વિકાસશીલ દેશોના મોટા સમૂહો પણ સુરક્ષા પરિષદમાં વધુ પ્રતિનિધિત્વની માંગ કરતા આવ્યા છે. આ સમગ્ર ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે 21મી સદીની દુનિયાને 1945ના માળખાથી હંમેશા માટે ચલાવી શકાય કે નહીં.
ચીનનું વલણ કેમ મહત્વનું છે?
ભારતની દાવેદારીમાં સૌથી મોટો રાજદ્વારી પડકાર ચીનના વલણ સાથે જોડાયેલો છે. ચીન હાલ સુરક્ષા પરિષદના પાંચ સ્થાયી સભ્યોમાંથી એક છે અને તેની પાસે વીટો પાવર છે.
એટલે જો UNSCની રચનામાં એવો ફેરફાર કરવો હોય જેમાં ભારતને સ્થાયી સભ્ય બનાવવામાં આવે, તો માત્ર મહાસભામાં બહુમતી પૂરતી નથી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટરમાં સુધારો કરવો પડે છે અને તેમાં વર્તમાન તમામ સ્થાયી સભ્યોની મંજૂરી જરૂરી છે.
આ જ બાબત ભારત માટે સમગ્ર પ્રક્રિયાને મુશ્કેલ બનાવે છે. એક તરફ ભારતને રશિયા સહિત અનેક દેશો તરફથી સમર્થન મળે છે, પરંતુ બીજી તરફ પાંચ સ્થાયી સભ્યોની સહમતિ મેળવવી જરૂરી રહે છે.
UNSCમાં ફેરફાર કરવો હોય તો નિયમ શું કહે છે?
સુરક્ષા પરિષદની રચનામાં મૂળભૂત ફેરફાર માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટરમાં સુધારો જરૂરી છે. ચાર્ટરના આર્ટિકલ 108 મુજબ સુધારો મહાસભાના બે-તૃતીયાંશ સભ્યોના મતથી સ્વીકારવો પડે છે અને ત્યારબાદ બે-તૃતીયાંશ સભ્ય દેશો દ્વારા તેની મંજૂરી જરૂરી બને છે. મહત્વની વાત એ છે કે આ મંજૂરીમાં સુરક્ષા પરિષદના પાંચેય સ્થાયી સભ્યોનો સમાવેશ થવો જરૂરી છે.
એટલે સરળ ભાષામાં સમજીએ તો—ભારતને સમર્થન આપનારા દેશોની સંખ્યા મોટી હોય તો પણ પ્રક્રિયા ત્યાં પૂર્ણ થતી નથી. આખરે પાંચ સ્થાયી સભ્યોની સંમતિ જરૂરી બને છે.
આ જ કારણ છે કે UNSC સુધારાની ચર્ચા વર્ષોથી ચાલી રહી હોવા છતાં અંતિમ નિર્ણય સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.
ભારતને અન્ય દેશોનું પણ સમર્થન મળી રહ્યું છે
રશિયા સિવાય પણ ભારતને સુરક્ષા પરિષદમાં સ્થાયી સભ્યપદ માટે વિવિધ દેશો અને જૂથો તરફથી સમર્થન મળતું રહ્યું છે. તાજેતરમાં યુરોપના Visegrád Groupના ચાર દેશો—પોલેન્ડ, હંગેરી, સ્લોવાકિયા અને ચેક ગણરાજ્ય—એ પણ ભારતની દાવેદારીને સમર્થન આપ્યું છે. આ દેશોએ વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભારતને સ્થાન આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
આ પ્રકારનું સમર્થન ભારત માટે મહત્વનું છે કારણ કે UNSC સુધારાનો મુદ્દો માત્ર ભારત અને પાંચ સ્થાયી સભ્યો વચ્ચેનો મામલો નથી. મહાસભાના મોટા ભાગના દેશોની સહમતિ પણ જરૂરી છે.
આફ્રિકા અને અન્ય પ્રદેશોની માંગ પણ મહત્વની
સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાની ચર્ચા માત્ર ભારત, બ્રાઝિલ, જર્મની અને જાપાન સુધી મર્યાદિત નથી. આફ્રિકન દેશો પણ લાંબા સમયથી દલીલ કરી રહ્યા છે કે ખંડને સુરક્ષા પરિષદમાં વધુ યોગ્ય અને કાયમી પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ.
આથી જ્યારે UNSCના વિસ્તરણની ચર્ચા થાય છે ત્યારે દરેક પ્રદેશની પોતાની અપેક્ષાઓ સામે આવે છે. એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા વધુ પ્રતિનિધિત્વ માંગે છે, જ્યારે વિવિધ દેશો નવા સ્થાયી સભ્યોની પસંદગી અને વીટો પાવર અંગે અલગ-અલગ અભિગમ ધરાવે છે.
આ બધા મતભેદોને એકસાથે સંતુલિત કરવાનું કામ જ UNSC સુધારાને મુશ્કેલ બનાવે છે.
રશિયાનું સમર્થન ભારત માટે શું સંદેશ આપે છે?
રશિયાનું સમર્થન ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સંકેત છે. ખાસ કરીને એટલા માટે કે રશિયા પોતે UNSCના પાંચ સ્થાયી સભ્યોમાંથી એક છે અને તેની પાસે વીટો પાવર છે.
પરંતુ આ સમર્થનને અંતિમ નિર્ણય તરીકે જોવું યોગ્ય નહીં હોય. ભારતની સ્થાયી સભ્યપદની માંગ આગળ વધારવા માટે હજુ લાંબી રાજદ્વારી પ્રક્રિયા બાકી છે.
હાલની સ્થિતિને જોતા એક બાબત સ્પષ્ટ છે—UNSCની રચના અને પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો હવે વૈશ્વિક રાજકારણની મહત્વની ચર્ચાઓમાં વધુ મજબૂત બની રહ્યો છે. ભારત માટે રશિયાનું સમર્થન આ ચર્ચામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉમેરો છે, પરંતુ અંતિમ પરિણામ માટે અનેક દેશો વચ્ચે સહમતિ બનાવવી પડશે.
BIG AT UNGA
Russian Foreign Minister Sergey Lavrov backs India’s bid for a permanent seat on the UN Security Council. https://t.co/Qb3h4KgSvO
— Shadow IND (@ShadowIND_IN) September 26, 2026
હવે આગળ શું થશે?
ભારત માટે આગામી તબક્કો માત્ર વધુ દેશોનું સમર્થન મેળવવાનો નહીં, પરંતુ UNSC સુધારાના વ્યાપક ફોર્મ્યુલા પર સહમતિ ઊભી કરવાનો રહેશે. તેમાં નવા સ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ, વીટો પાવર અને નવા સભ્યોના અધિકારો જેવા અનેક પ્રશ્નો સામેલ છે.
એક તરફ ભારતની દાવેદારીને વિવિધ દેશો તરફથી સમર્થન મળી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ચીન સહિત કેટલાક દેશોના વલણ અને UNSCના બંધારણીય નિયમો પ્રક્રિયાને જટિલ બનાવે છે.
આથી રશિયાના સમર્થનને ભારતની દાવેદારી માટે મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પ્રોત્સાહન કહી શકાય, પરંતુ કાયમી બેઠક મેળવવાની પ્રક્રિયા હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. સુરક્ષા પરિષદમાં વાસ્તવિક સુધારો ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે મહાસભાના મોટા ભાગના દેશો અને પાંચેય વર્તમાન સ્થાયી સભ્યો વચ્ચે ચાર્ટર સુધારા અંગે સહમતિ બને.
આ આખી ચર્ચાનો સૌથી મોટો સવાલ હવે એ છે કે બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને અનુરૂપ સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સૌથી શક્તિશાળી સંસ્થા પોતાની રચનામાં કેટલો ફેરફાર કરી શકે છે. ભારત માટે રશિયાનું સમર્થન ચોક્કસપણે આ ચર્ચાને વધુ આગળ ધપાવે છે, પરંતુ અંતિમ રસ્તો હજુ રાજદ્વારી સહમતિમાંથી જ પસાર થવાનો છે.
