વંદે માતરમ પર મોટો નિર્ણય: યુપીની શાળાઓમાં ગાન ફરજિયાત, કેન્દ્ર સરકાર રાષ્ટ્રગીત જેવો પ્રોટોકોલ તૈયાર કરી રહી છે
ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે રાજ્યની તમામ શાળાઓ અને કોલેજોમાં રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ’ નું ગાન ફરજિયાત બનાવ્યું છે. આ સાથે જ, કેન્દ્ર સરકાર હવે આ ગીતને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ ની જેમ સમાન ઔપચારિક દરજ્જો અને કાનૂની સુરક્ષા આપવા માટે એક નવો પ્રોટોકોલ તૈયાર કરવા પર વિચાર કરી રહી છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં ગાન ફરજિયાત
મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે ગોરખપુરમાં એક ‘એકતા યાત્રા’ દરમિયાન જાહેરાત કરી હતી કે ઉત્તર પ્રદેશની દરેક શૈક્ષણિક સંસ્થામાં વંદે માતરમનું ગાન ફરજિયાત રહેશે. તેમણે તેના મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો:
- રાષ્ટ્રીય ગૌરવ: આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય નાગરિકો, ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓમાં માતૃભૂમિ પ્રત્યે સન્માન અને ગૌરવની ભાવના જગાડવાનો છે.
- વિભાજનકારી શક્તિઓને ચેતવણી: મુખ્યમંત્રીએ કહ્યું કે જે લોકો રાષ્ટ્રીય ગીતનો વિરોધ કરે છે, તેઓ દેશની અખંડિતતાનું અપમાન કરી રહ્યા છે. તેમણે સમાજને વહેંચનારી શક્તિઓને ‘નવા જિન્ના’ પેદા કરવાનું ષડયંત્ર ગણાવ્યું.
- કોંગ્રેસ પર પ્રહાર: યોગી આદિત્યનાથે કોંગ્રેસ પર તુષ્ટિકરણની રાજનીતિ કરવાનો અને 1937માં ગીતના મહત્વના અંશો હટાવીને વિભાજનના બીજ રોપવાનો આરોપ લગાવ્યો.
કેન્દ્ર સરકારની નવી યોજના: રાષ્ટ્રગાન જેવું સન્માન
વર્તમાનમાં, રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ ના અપમાન પર ‘રાષ્ટ્રીય સન્માન અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, 1971’ હેઠળ સજાની જોગવાઈ છે, પરંતુ વંદે માતરમ માટે આવા સ્પષ્ટ દંડાત્મક નિયમો નથી. ગૃહ મંત્રાલય (MHA) ની એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં નીચેના પ્રસ્તાવો પર ચર્ચા કરવામાં આવી છે:
- ફરજિયાત પ્રોટોકોલ: શું વંદે માતરમના ગાન દરમિયાન પણ રાષ્ટ્રગાનની જેમ ઊભા રહેવું ફરજિયાત બનાવવું જોઈએ?
- દંડાત્મક કાર્યવાહી: શું ગીતનું અપમાન કરવા બદલ દંડ અથવા કાનૂની સજાની જોગવાઈ હોવી જોઈએ?
- સમાન દરજ્જો: સરકાર ગીતના ઐતિહાસિક મહત્વને જોતા તેને રાષ્ટ્રગાન સમાન ઔપચારિક દરજ્જો અપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
બંધારણીય અને કાનૂની સ્થિતિ
વંદે માતરમની સ્થિતિને લઈને લાંબા સમયથી કાનૂની અને રાજકીય ચર્ચા ચાલી રહી છે:
- સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ: અદાલતે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બંધારણની કલમ 51A (મૂળભૂત ફરજો) માં માત્ર રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રીય ધ્વજનો ઉલ્લેખ છે, ‘રાષ્ટ્રીય ગીત’ ની કોઈ સ્પષ્ટ બંધારણીય વિભાવના નથી.
- મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો નિર્ણય: 2017માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે તમિલનાડુની તમામ શાળાઓમાં અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછી બે વાર અને ઓફિસોમાં મહિનામાં એકવાર વંદે માતરમ ગાવું ફરજિયાત કર્યું હતું. જોકે, કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે જો કોઈની પાસે માન્ય કારણ હોય, તો તેને મજબૂર કરવા જોઈએ નહીં.
- મુસ્લિમ સંગઠનોનો વિરોધ: મુત્તાહિદા મજલિસ-એ-ઉલેમા (MMU) જેવી સંસ્થાઓએ આવા આદેશોને ‘બિન-ઈસ્લામિક’ ગણાવ્યા છે. તેમની દલીલ છે કે દેશ પ્રત્યેનો પ્રેમ સેવા અને કરુણા દ્વારા વ્યક્ત થવો જોઈએ, નહીં કે ફરજિયાત ધાર્મિક વિધિઓ દ્વારા જે તેમની આસ્થાની વિરુદ્ધ હોય.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા લિખિત આ ગીત 1905ના સ્વદેશી આંદોલન દરમિયાન સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો મુખ્ય નારો બન્યું હતું. 14 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક પણ આ ગીતના ગાન સાથે શરૂ થઈ હતી. 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે જાહેરાત કરી હતી કે વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગાનની જેમ જ સન્માન અને દરજ્જો પ્રાપ્ત થશે.
