ડિગ્રી હોવા છતાં બેરોજગાર કેમ? જોબ માર્કેટના આ આંકડા જોઈને તમે પણ હેરાન થઈ જશો!
ભારતમાં દર વર્ષે લાખો યુવાનો મોટી આશા અને અરમાનો સાથે કોલેજની ડિગ્રી મેળવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ પણ સંગઠિત અને સુરક્ષિત નોકરીની ગેરંટી આપી શકતું નથી. તાજેતરમાં સામે આવેલા એક ચોંકાવનારા રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં દર 100 યુવા ગ્રેજ્યુએટ્સમાંથી માત્ર 26 લોકો પાસે જ પગારદાર (Salaried) નોકરીઓ છે. તેનાથી પણ વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આ 26 માંથી માત્ર 4 યુવાનોને જ લેખિત કોન્ટ્રાક્ટ, પેઇડ લીવ (સપગાર રજા) અને સામાજિક સુરક્ષા (Social Security) જેવા મૂળભૂત લાભો મળે છે.
‘બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ’ દ્વારા ભારતના પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના વર્ષ 2025 ના ડેટાના વિશ્લેષણ પરથી આ કડવી હકીકત સામે આવી છે. આ રિપોર્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશમાં માત્ર નોકરીઓનું સર્જન કરવું પૂરતું નથી, પરંતુ ‘ગુણવત્તાયુક્ત’ (Quality) અને સુરક્ષિત નોકરીઓ ઊભી કરવી એ વર્તમાન સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.
100 ગ્રેજ્યુએટ યુવાનોનું ચિત્ર: કોણ શું કરી રહ્યું છે?
15 થી 29 વર્ષની વયજૂથના ગ્રેજ્યુએટ યુવાનોના રોજગારીના આંકડાઓને જો 100 લોકોના ઉદાહરણથી સમજીએ, તો દેશમાં શિક્ષિત યુવાનોની સ્થિતિ કંઈક આવી દેખાય છે:
-
કુલ રોજગારી: 100 માંથી 50 યુવાનો કોઈને કોઈ પ્રકારનું કામ કરી રહ્યા છે.
-
બેરોજગાર: 15 યુવાનો સંપૂર્ણપણે બેરોજગાર છે અને સક્રિયપણે નોકરીની શોધમાં છે.
-
શ્રમ બજારથી બહાર (Not in Labour Force): 35 યુવાનો શ્રમ દળનો હિસ્સો જ નથી (એટલે કે તેઓ નોકરી શોધી પણ રહ્યા નથી).
રોજગાર મેળવનારા 50 યુવાનોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
-
નિયમિત પગારદાર નોકરીઓ (Regular Salaried Jobs): 26 યુવાનો
-
અનપેઇડ ફેમિલી હેલ્પર્સ (ઘરના કામ/વ્યવસાયમાં વગર પગારે મદદ): 11 યુવાનો
-
સ્વ-રોજગારી (Self-employed): 10 યુવાનો
-
કેઝ્યુઅલ વર્કર્સ / ઘરગથ્થુ ઉદ્યોગોમાં કામદારો: 3 યુવાનો
આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે અડધા ગ્રેજ્યુએટ્સ કામ કરી રહ્યા હોવા છતાં, મોટી સંખ્યામાં યુવાનો અનૌપચારિક ક્ષેત્ર (Informal Sector) માં અથવા આર્થિક સુરક્ષા વિનાના કામોમાં રોકાયેલા છે.
નોકરી તો છે, પણ સુરક્ષા અને સુવિધાઓ ક્યાં?
આ રિપોર્ટનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને આંખ ઉઘાડનારો મુદ્દો નોકરીની ‘ક્વોલિટી’ એટલે કે ગુણવત્તાનો છે. જે 26 ગ્રેજ્યુએટ્સ પાસે પગારદાર નોકરીઓ છે, તેમાંથી મોટાભાગના યુવાનો અનૌપચારિક રીતે કામ કરી રહ્યા છે.
જે 26 ગ્રેજ્યુએટ્સ પગાર મેળવે છે, તેમાંથી માત્ર 4 લોકોને જ યોગ્ય ફોર્મલ એમ્પ્લોયમેન્ટ (સંગઠિત નોકરી) ની તમામ સુવિધાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમાં:
-
લેખિત રોજગાર કરાર (Written Employment Contract)
-
સપગાર રજાઓ (Paid Leave)
-
સામાજિક સુરક્ષા (પીએફ, પેન્શન, મેડિકલ ઇન્શ્યોરન્સ વગેરે)
બાકીના 22 પગારદાર કર્મચારીઓ આમાંથી એક અથવા વધુ સુવિધાઓથી વંચિત છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યા પછી પણ યુવાનોએ સુરક્ષા વગરની અને અસ્થાયી નોકરીઓ સ્વીકારવી પડી રહી છે.
શ્રમ બજારથી બહાર રહેતી શિક્ષિત મહિલાઓનો મોટો પ્રશ્ન
રિપોર્ટમાં અન્ય એક અત્યંત ગંભીર સામાજિક-આર્થિક પાસું સામે આવ્યું છે. શ્રમ દળથી બહાર રહેલા 35 ગ્રેજ્યુએટ્સમાંથી 20 યુવાનો સંપૂર્ણપણે ઘરગથ્થુ કામકાજ (Domestic Duties) માં વ્યસ્ત છે—અને આ તમામ 20 મહિલાઓ છે.
આ ઉપરાંત:
-
14 યુવાનો ઉચ્ચ અભ્યાસ (Higher Education) આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
-
1 યુવાન વ્યાવસાયિક તાલીમ (Vocational Training) કે અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલો છે.
ડિગ્રી હોવા છતાં કૌટુંબિક અને સામાજિક જવાબદારીઓના કારણે દેશની શિક્ષિત મહિલાઓ પેઇડ વર્ક (આવક આપતી નોકરીઓ) થી દૂર રહી રહી છે. મહિલા શ્રમ દળ સહભાગિતા (Female Labour Force Participation) માં આ અવરોધ દેશના સર્વાંગી વિકાસ માટે મોટો પડકાર છે.
માત્ર નોકરીનું સર્જન પૂરતું નથી, ‘ગુણવત્તા’ સુધારવી પડશે
છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે ઉચ્ચ શિક્ષણનો વ્યાપ ખુબ વધાર્યો છે. દેશની કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાંથી દર વર્ષે લાખો નવા ગ્રેજ્યુએટ્સ બહાર આવી રહ્યા છે. પરંતુ, તેની સરખામણીમાં સુરક્ષિત અને કાયમી નોકરીઓનું સર્જન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થઈ રહ્યું છે.
આજના યુગમાં નીતિ નિર્માતાઓ (Policymakers) માટે આંકડાકીય રીતે નોકરીઓ દર્શાવવા કરતા વધુ મહત્વનું એ છે કે તે નોકરીઓ યુવાનોને આર્થિક સ્થિરતા આપે છે કે નહીં. ભારત જો તેના ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ (Demographic Dividend) એટલે કે યુવા વસ્તીના સુવર્ણકાળનો સાચો લાભ લેવા માંગતું હોય, તો નીચે મુજબના સુધારા અનિવાર્ય છે:
-
સંગઠિત ક્ષેત્રનો વિસ્તાર: અનૌપચારિક ક્ષેત્રના ઉદ્યોગોને કાયદાકીય માળખામાં લાવી કર્મચારીઓને સામાજિક સુરક્ષા પૂરી પાડવી.
-
શ્રમ કાયદાઓનું અમલીકરણ: લઘુત્તમ વેતન, પેઇડ લીવ અને લેખિત કોન્ટ્રાક્ટ જેવા નિયમોનું કડક પાલન.
-
મહિલાઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ: શિક્ષિત મહિલાઓ કામકાજના ક્ષેત્રમાં જોડાઈ શકે તે માટે સુરક્ષિત અને પ્રોત્સાહક વાતાવરણ ઊભું કરવું.
જ્યાં સુધી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવનાર યુવાનને યોગ્ય સન્માન, સુરક્ષિત ભવિષ્ય અને સામાજિક સુરક્ષા આપતી નોકરી નહીં મળે, ત્યાં સુધી દેશના શૈક્ષણિક વિકાસનો આર્થિક લાભ મેળવવો મુશ્કેલ બની રહેશે.
