અફઘાનિસ્તાનમાં અફીણની ખેતી 95% ઘટી છતાં તસ્કરી અને સ્ટોકનો ખેલ ચાલુ
દુનિયાના ઇતિહાસમાં જમીન, સંસાધનો અને નશાના વેપાર માટે હંમેશાં લોહિયાળ લડાઈઓ લડાઈ છે. ઇતિહાસ આ વાતનો સાક્ષી છે કે ક્યારેક પ્રાચીન ટ્રોય શહેરને બચાવવા માટે હજારો જહાજોને સમુદ્રમાં ઉતારી દેવામાં આવ્યા હતા, તો ક્યારેક બ્રિટિશ સામ્રાજ્યએ ચીનમાં પોતાનો વેપાર ચમકાવવા અને અફીણ વેચવા માટે ચીન સાથે બે-બે ભીષણ યુદ્ધો લડ્યા હતા. તે ઐતિહાસિક યુદ્ધમાં ચીનની બુરી રીતે હાર થઈ હતી અને તેણે મજબૂર થઈને આગામી 100 વર્ષ સુધી અફીણના પોતાના વિશાળ બજારથી હાથ ધોવા પડ્યા હતા. પરંતુ આધુનિક સમયમાં અફઘાનિસ્તાને એક એવું પલટાણ કર્યું છે, જેણે દુનિયાભરના સુરક્ષા વિશેષજ્ઞો અને ડ્રગ્સ પર નજર રાખનાર એજન્સીઓને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધી છે.
તાલિબાનનો પ્રતિબંધ અને ખેતીમાં આવેલો ભારી ઘટાડો
વર્ષ 2022 માં અફઘાનિસ્તાનની સત્તા પર કાબિજ તાલિબાનના સર્વોચ્ચ નેતા મુલ્લા હબતુલ્લા અખુંદજાદાએ દેશભરમાં અફીણની ખેતી પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવાનો એક મોટો આદેશ જારી કર્યો. આ પ્રતિબંધની અસર પણ જમીન પર ખૂબ ઝડપથી જોવા મળી. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના અનેક અહેવાલો અનુસાર, આ પ્રતિબંધ લાગુ થયાના માત્ર એક જ વર્ષની અંદર અફઘાનિસ્તાનમાં અફીણની ખેતીમાં લગભગ 95 ટકા જેટલો ઐતિહાસિક ઘટાડો નોંધાયો.
આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, વર્ષ 2022 સુધી અફઘાનિસ્તાનમાં લગભગ 2,33,000 હેક્ટર જમીન પર મોટા પાયે અફીણની ખેતી કરવામાં આવતી હતી, જે વર્ષ 2023 માં ઘટીને માત્ર 10,800 હેક્ટર રહી ગઈ. એક સમય એવો હતો જ્યારે એકલું અફઘાનિસ્તાન દુનિયાભરના કુલ અફીણ પુરવઠાનો 80 થી 90 ટકા હિસ્સો પેદા કરતું હતું અને એકલા યુરોપની લગભગ 95 ટકા હેરોઇનની જરૂરિયાતો અહીંથી જ પૂરી થતી હતી. આ ભારે-ભરખમ પ્રતિબંધને જોઈને આખી દુનિયાને એવી આશા બંધાઈ ગઈ હતી કે હવે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી હેરોઇનનું નામનિશાન મટી જશે અને આ નશો સંપૂર્ણપણે નાશ પામશે. પરંતુ હકીકત તેનાથી બિલકુલ વિપરીત નીકળી.
અફીણનો પુરવઠો અને હેરોઇનનો ખેલ કેમ ન અટક્યો?
પ્રતિબંધ લાગવા છતાં દુનિયાભરમાં હેરોઇનના પુરવઠામાં ઘટાડો ન થવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ આ પ્રતિબંધ લાગુ કરવાની ખોટી સમયમર્યાદા (ટાઇમિંગ) હતી. તાલિબાન સરકારે આ પ્રતિબંધ પાક કાપવાના બરાબર બે અઠવાડિયા પહેલાં જાહેર કર્યો અને ખેડૂતોને પોતાનો પાક એકત્રિત કરવા માટે બે મહિનાનો સમય પણ આપ્યો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે પ્રતિબંધ લાગવા છતાં વર્ષ 2022 માં અફઘાનિસ્તાનમાં ઇતિહાસનો ત્રીજો સૌથી મોટો અફીણનો બમ્પર પાક પેદા થયો.
જ્યારે સરકાર તરફથી અફીણની ખરીદ-વેચાણ પર રોક લાગી, ત્યારે રાતોરાત અફીણની કિંમતો સાતમા આસમાને પહોંચી ગઈ. જે અફીણ બજારમાં પહેલાં માત્ર 70 ડૉલર પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાતી હતી, તેની કિંમત વધીને સીધી 1000 ડૉલર પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચી ગઈ. એટલે કે કિંમતોમાં સીધી રીતે 15 ગણો ભારી વધારો નોંધાયો.
અફીણની એક મોટી વિશેષતા એ હોય છે કે તે જલ્દી બગડતી નથી. જે ખેડૂતો કે શક્તિશાળી લોકો પાસે જમીન અને સંસાધનો હતા, તેમણે પોતાના પાકને પાણીના ભાવે વેચવા કરતાં તેને સુરક્ષિત રીતે સ્ટોર કરવાનું વધુ યોગ્ય સમજ્યું.
ઉપગ્રહો (Satellites) ના આંકડા અને વિશાળ સ્ટોકનું સત્ય
અવકાશમાંથી લેવામાં આવેલી સેટેલાઇટ તસવીરો અને ડેટા આ વાતનો સ્પષ્ટ ખુલાસો કરે છે કે માત્ર અફઘાનિસ્તાનના રણપ્રદેશો અને દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં જ લગભગ 13,700 ટન અફીણનો વિશાળ સ્ટોક આજે પણ દબાવીને કે છુપાવીને રાખવામાં આવ્યો છે. જો કુલ આંકડાઓને ભેગા કરી લેવામાં આવે, તો દેશની અંદર આજે પણ લગભગ 16,550 ટન અફીણનો સ્ટોક મોજૂદ છે. ડ્રગ્સ ઇતિહાસના જાણકારોના મતે, આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો રેકોર્ડ સ્ટોક છે જે તસ્કરો અને માફિયાઓ પાસે સુરક્ષિત પડેલો છે.
આ ઉપરાંત, દેશના દરેક ખૂણે આ પ્રતિબંધને સંપૂર્ણ કડકાઈથી લાગુ પણ કરી શકાયો નહીં. બદખ્શાં જેવા પહાડી અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં, જ્યાં તાલિબાનનું વહીવટી નિયંત્રણ કે પ્રભાવ પ્રમાણમાં ઘણો ઓછો છે, ત્યાં અફીણની ગેરકાયદેસર ખેતી ચૂપચાપ રીતે આજે પણ ચાલુ છે. વર્ષ 2024 માં જ્યારે સરકારે આ વિસ્તારોમાં પોતાની કડકાઈ વધારી અને બળજબરીથી પાક નષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે સ્થાનિક ખેડૂતો અને સશસ્ત્ર જૂથોએ હથિયારો સાથે સરકારનો કડો વિરોધ કર્યો. પરિસ્થિતિ એટલી બગડી ગઈ કે આખરે વહીવટીતંત્રને ખેડૂતો આગળ ઝૂકવું પડ્યું.
આજે સ્થિતિ એ છે કે બજારમાં હેરોઇનની કોઈ અછત નથી, બસ ફરક એટલો પડ્યો છે કે પ્રતિબંધ અને સ્ટોકના ખેલના કારણે અફીણ અને હેરોઇનના ભાવ ખૂબ જ મોંઘા થઈ ગયા છે.
તસ્કરોનો નવો પેંતરો: જૂનો સ્ટોક અને ખતરનાક ભેળસેળ
વર્તમાન સમયમાં અફઘાન તસ્કરો અને ડ્રગ્સ માફિયાઓ બે મુખ્ય મોરચા પર કામ કરી રહ્યા છે. પહેલો, તેઓ પોતાની પાસે જમા કરેલા જૂના અને ભારે-ભરખમ સ્ટોકને ધીમે-ધીમે બજારમાં ઠાલવી રહ્યા છે. બીજો, માંગ પૂરી કરવા માટે તેઓ શુદ્ધ હેરોઇનમાં ખતરનાક કેમિકલ્સની ભેળસેળ કરી રહ્યા છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ અફઘાનિસ્તાનના સ્થાનિક બજારોમાં હવે આ ભેળસેળયુક્ત અને નબળી ગુણવત્તાવાળો માલ ખુલ્લેઆમ જોવા મળવા લાગ્યો છે.
જ્યારે તાલિબાને 2000 માં અફીણની ખેતી પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, ત્યારે પાક સંપૂર્ણપણે લણણી થઈ ગયા પછી જ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો હતો; પરિણામે, પુરવઠો અચાનક બંધ થઈ ગયો હતો. તેનાથી વિપરીત, આ વખતે લણણી પહેલાં પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે ચાલાક સંચાલકો અને દાણચોરોને તેમના પાકનો અગાઉથી સંગ્રહ કરવાની પૂરતી તક મળી હતી. આ જ કારણ છે કે, પ્રતિબંધ હોવા છતાં, પાકિસ્તાન અને ઈરાન સાથેની સરહદો પર ગેરકાયદેસર દાણચોરીનો વેપાર સહેજ પણ ઓછો થયો નથી, અને 2025 નજીક આવી રહ્યો હોવા છતાં, યુરોપિયન બજારો સુધી પહોંચતા હેરોઈનના પુરવઠામાં કોઈ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો નથી.
