મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર વિરુદ્ધ વિપક્ષની ડ્રાફ્ટ નોટિસ તૈયાર, આ અઠવાડિયે લોકસભામાં ગજવશે અવાજ.
ભારતીય સંસદના આગામી સત્રો તોફાની બનવાના એંધાણ મળી રહ્યા છે. દેશના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર પર પક્ષપાત અને પદના ગેરઉપયોગના આરોપો લગાવીને વિપક્ષી પાર્ટીઓ તેમને હટાવવા માટે કાયદાકીય પ્રક્રિયા શરૂ કરવા જઈ રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ અંગેની ડ્રાફ્ટ નોટિસ તૈયાર થઈ ગઈ છે અને હવે વિપક્ષી સાંસદોની સહીઓ એકત્રિત કરવાનું કામ યુદ્ધના ધોરણે ચાલી રહ્યું છે.
વિપક્ષનો સામૂહિક પ્રયાસ: ‘ટીમવર્ક’
તૃણમૂલ કોંગ્રેસના એક વરિષ્ઠ સાંસદે સોમવારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ કોઈ એક પક્ષની લડાઈ નથી, પરંતુ તમામ સમાન વિચારધારા ધરાવતા પક્ષોનો સામૂહિક પ્રયાસ છે. કોંગ્રેસ સહિત ‘INDIA’ ગઠબંધનના તમામ પક્ષોએ આ પ્રસ્તાવને સમર્થન જાહેર કર્યું છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે પોતાની તટસ્થતા ગુમાવી દીધી છે અને તેઓ લોકશાહીના મૂલ્યોનું જતન કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
શું છે CEC ને હટાવવાની જટિલ પ્રક્રિયા?
ભારતીય બંધારણમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું પદ અત્યંત સ્વાયત્ત અને સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું છે. તેમને હટાવવાની પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવવા જેવી જ જટિલ અને કડક છે, જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘મહાભિયોગ’ કહેવામાં આવે છે.
૧. નોટિસ અને સહીઓ: નિયમ મુજબ, જો આ પ્રસ્તાવ લોકસભામાં લાવવો હોય તો ઓછામાં ઓછા ૧૦૦ સભ્યો અને જો રાજ્યસભામાં લાવવો હોય તો ઓછામાં ઓછા ૫૦ સભ્યોની સહીઓ હોવી આવશ્યક છે.
૨. તપાસ સમિતિ: એકવાર નોટિસ સ્વીકારવામાં આવે, પછી ગૃહના અધ્યક્ષ (સ્પીકર અથવા ચેરમેન) આરોપોની તપાસ માટે ત્રણ સભ્યોની સમિતિની રચના કરે છે. આ સમિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટના જજ, હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને એક પ્રતિષ્ઠિત કાયદાશાસ્ત્રીનો સમાવેશ થાય છે.
૩. બે તૃતીયાંશ બહુમતી: જો તપાસ સમિતિ દોષિત ઠેરવે, તો પ્રસ્તાવ પર સંસદમાં ચર્ચા થાય છે. આ પ્રસ્તાવને પસાર કરવા માટે ગૃહના કુલ સભ્યોની બહુમતી અને હાજર રહીને મતદાન કરનારા સભ્યોની બે તૃતીયાંશ (2/3) બહુમતી હોવી અનિવાર્ય છે.
૪. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી: બંને ગૃહોમાં પ્રસ્તાવ પસાર થયા બાદ તેને રાષ્ટ્રપતિ પાસે મોકલવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર બાદ જ CEC ને તેમના પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે.
શા માટે વિપક્ષ આક્રમક છે?
વિપક્ષી પાર્ટીઓનું માનવું છે કે ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા અત્યારે દાવ પર છે. ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન (EVM), વિરોધ પક્ષો પર થતી કાર્યવાહી અને તાજેતરની ચૂંટણીઓ દરમિયાન આચારસંહિતાના અમલીકરણમાં પક્ષપાત જેવા મુદ્દે વિપક્ષ જ્ઞાનેશ કુમારથી નારાજ છે. વિપક્ષી સાંસદોના મતે, “જ્યારે સંસ્થાઓ નિષ્પક્ષ ન રહે, ત્યારે બંધારણીય પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવો એ જ અંતિમ વિકલ્પ છે.”
આગળ શું થશે?
હાલમાં વિપક્ષ પાસે લોકસભામાં ૧૦૦ થી વધુ સભ્યો હોવાથી નોટિસ આપવી સરળ છે, પરંતુ તેને બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી પસાર કરાવવી એ લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન છે, કારણ કે સત્તાધારી પક્ષ પાસે મજબૂત સંખ્યાબળ છે. તેમ છતાં, વિપક્ષ આ પ્રસ્તાવ લાવીને દેશભરમાં ચૂંટણી પંચની કાર્યશૈલી પર ચર્ચા છેડવા માંગે છે.
ભારતીય લોકશાહીમાં ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા પાયાની જરૂરિયાત છે. વિપક્ષનો આ પ્રસ્તાવ રાજકીય દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ છે કે વાસ્તવિક બંધારણીય લડાઈ, તે તો સંસદમાં રજૂ થનારી નોટિસ અને તેના પર થનારી ચર્ચા જ નક્કી કરશે.
