દિલ્હી રમખાણ કાવતરા કેસ: સુપ્રીમ કોર્ટે ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની જામીન અરજી ફગાવી; અન્ય પાંચને મળી રાહત
સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવાર, 5 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ 2020 ના ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હીના રમખાણો પાછળના કથિત ‘મોટા કાવતરા’ સાથે જોડાયેલા કેસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. જસ્ટિસ અરવિંદ કુમાર અને જસ્ટિસ એન.વી. અંજારિયાની ખંડપીઠે ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની જામીન અરજીઓ ફગાવી દીધી હતી, જ્યારે આ જ કેસમાં અન્ય પાંચ સહ-આરોપીઓને જામીન આપ્યા હતા.
કોર્ટ દ્વારા ભૂમિકાઓનું વર્ગીકરણ
ન્યાયાલયે તેના નિર્ણયમાં કાવતરાખોરોની ભૂમિકાઓને અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરી હતી. કોર્ટે ‘કાવતરાના આર્કિટેક્ટ્સ’ (architects) અને ‘સુવિધા આપનારાઓ’ (facilitators) વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત દર્શાવ્યો હતો. ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને આ કાવતરાના “વૈચારિક ચાલક” (ideological drivers) અને “માસ્ટરમાઇન્ડ” માનવામાં આવ્યા હતા, જેમણે વિરોધ પ્રદર્શનોને દિલ્હીને પંગુ બનાવતા ‘ચક્કા જામ’ માં બદલવાની વ્યૂહરચના બનાવી હતી.
બીજી તરફ, ગુલફિશા ફાતિમા, મીરાન હૈદર, શિફા ઉર રહેમાન, મોહમ્મદ સલીમ ખાન અને શાદાબ અહમદને “સ્થાનિક સ્તરના સુવિધા આપનારા” અથવા “સાઇટ-સ્તરના અમલીકરણકર્તા” તરીકે ગણીને જામીન આપવામાં આવ્યા હતા. કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે આ “નાના સહભાગીઓ” ને અનિશ્ચિત કાળ સુધી કસ્ટડીમાં રાખવા તે અસંગત હશે, ખાસ કરીને જ્યારે તપાસ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે અને ટ્રાયલમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
‘આતંકવાદી કૃત્ય’ ની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા
આ ચુકાદાનું એક મુખ્ય પાસું UAPA ની કલમ 15 હેઠળ ‘આતંકવાદી કૃત્ય’ ની વ્યાખ્યા છે. બચાવ પક્ષે દલીલ કરી હતી કે ચક્કા જામ માત્ર રાજકીય અસંતોષનો ભાગ હતો, પરંતુ કોર્ટે તેને ફગાવી દીધી હતી. ન્યાયાલયે કહ્યું કે કલમ 15 માત્ર પરંપરાગત હથિયારો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં “કોઈપણ પ્રકૃતિના અન્ય સાધનો” પણ સામેલ છે જે ભારતની આર્થિક સુરક્ષા અથવા આવશ્યક સેવાઓને ખોરવી નાખે છે. કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે રસ્તાઓ વ્યવસ્થિત રીતે બંધ કરવા અને નાગરિક જીવનને અવરોધવું, ખાસ કરીને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિની મુલાકાત જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો દરમિયાન, તે પ્રથમ દૃષ્ટિએ એક આતંકવાદી કૃત્ય છે.
અનુચ્છેદ 21 અને જેલનો સમયગાળો
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જોકે અનુચ્છેદ 21 હેઠળ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ ટ્રાયલમાં વિલંબને “ટ્રમ્પ કાર્ડ” (trump card) તરીકે વાપરી શકાય નહીં જે આપોઆપ વૈધાનિક પ્રતિબંધોને હટાવી દે. ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું હતું કે UAPA જેવા વિશેષ કાયદાઓ સામાન્ય જામીન ન્યાયશાસ્ત્રથી અલગ હોય છે, જ્યાં જો આરોપો પ્રથમ દૃષ્ટિએ સાચા જણાતા હોય, તો જામીન આપી શકાતા નથી.
રાજકીય અને કાનૂની પ્રતિક્રિયાઓ
આ ચુકાદા પર તીખી પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી હતી:
- ભાજપ (BJP): પાર્ટી પ્રવક્તા શહઝાદ પૂનાવાલાએ આ નિર્ણયનું “સત્યમેવ જયતે” કહીને સ્વાગત કર્યું હતું. તેમણે તેને ‘ટુકડે-ટુકડે ગેંગ’ ના પોસ્ટર બોયઝની હાર ગણાવી અને કોંગ્રેસ પાસે માફીની માંગ કરી હતી.
- અસદુદ્દીન ઓવૈસી: તેમણે આ નિર્ણયને “આશ્ચર્યજનક અને ચોંકાવનારો” ગણાવ્યો હતો. તેમણે અન્ય કેસોનો હવાલો આપ્યો હતો જ્યાં ગંભીર આરોપો છતાં સુપ્રીમ કોર્ટે અનુચ્છેદ 21 અને ઝડપી સુનાવણીના અધિકારના આધારે જામીન આપ્યા હતા.
- કાનૂની નિષ્ણાતો: વકીલ કાલેશ્વરમ રાજે તેને અધિકારોનું ક્ષરણ કરનારો નિર્ણય ગણાવ્યો અને તેની સરખામણી 1976 ના એડીએમ જબલપુર કેસ સાથે કરી હતી.
જામીન ફગાવી દેવામાં આવ્યા હોવા છતાં, કોર્ટે ખાલિદ અને ઇમામને એક વર્ષની સમાપ્તિ પછી અથવા પ્રિઝિક્યુશનના “સંરક્ષિત સાક્ષીઓ” ની તપાસ પૂર્ણ થયા પછી, જે વહેલું હોય તે મુજબ, ફરીથી જામીન માટે અરજી કરવાની મંજૂરી આપી છે. ન્યાયાલયે ટ્રાયલ કોર્ટને કેસની કાર્યવાહીમાં તેજી લાવવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે.
