દક્ષિણ એશિયાના રાજકારણમાં મોટો ગરમાવો: પાકિસ્તાને બાંગ્લાદેશને પોતાની ‘યુરેશિયન વ્યૂહરચના’માં જોડ્યું, ભારતને ઘેરવાનો નવો પ્લાન?
દક્ષિણ એશિયાના ભૂ-રાજકીય સમીકરણો ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. તાજેતરમાં પાકિસ્તાને બાંગ્લાદેશ સાથેના પોતાના સંબંધોને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને મોટો દાવો કર્યો છે, જેણે આખા ક્ષેત્રની કૂટનીતિમાં હલચલ મચાવી દીધી છે. પાકિસ્તાનના ડેપ્યુટી વડાપ્રધાન અને વિદેશ મંત્રી ઇશાક ડારે સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે કે ઇસ્લામાબાદ અને ઢાકા વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો હવે એક નવા અને મજબૂત યુગમાં પ્રવેશી ચૂક્યા છે. પાકિસ્તાને બાંગ્લાદેશને પોતાની મહત્વકાંક્ષી ‘યુરેશિયન વ્યૂહરચના’ (Eurasian Strategy) નો એક અત્યંત મહત્વનો હિસ્સો ગણાવ્યો છે.
પાકિસ્તાન આ કદમને માત્ર બે દેશો વચ્ચેના સામાન્ય વ્યાપારી સંબંધો તરીકે નથી જોઈ રહ્યું, પરંતુ તેને એક વ્યાપક આંતર-ક્ષેત્રીય ગઠબંધન (Inter-regional Alliance) તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. આ ગઠબંધનમાં પાકિસ્તાનના પરમ મિત્ર ગણાતા દેશો જેવા કે ચીન, તુર્કી અને અઝરબૈજાન પહેલેથી જ સામેલ છે. હવે આ શક્તિશાળી જૂથમાં બાંગ્લાદેશનો સમાવેશ કરીને પાકિસ્તાન દક્ષિણ એશિયાથી લઈને મધ્ય એશિયા અને યુરોપ સુધી પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માંગે છે. સંરક્ષણ અને કૂટનીતિક નિષ્ણાતો આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને ભારતને આ ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક રીતે ઘેરવાના પાકિસ્તાનના જૂના મનસૂબાના ભાગરૂપે જોઈ રહ્યા છે.
ઢાકા સાથે મજબૂત થતા સંબંધો: પાકિસ્તાનનો નવો પ્રશાસનિક ધ્રુવ
ઇસ્લામાબાદમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન વિદેશ મંત્રી ઇશાક ડારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પાકિસ્તાન અત્યારે સક્રિયપણે એક એવા નવા ‘પ્રશાસનિક ધ્રુવ’ (Administrative Pole) ને મજબૂત કરી રહ્યું છે, જે પૂર્વ એશિયાથી શરૂ થઈને કાકેશસ અને ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean) ના વિસ્તારો સુધી ફેલાયેલો છે. આ ભૌગોલિક કડીમાં બાંગ્લાદેશનું સ્થાન પાકિસ્તાન માટે પૂર્વ એશિયાના પ્રવેશદ્વાર સમાન છે. ડારના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન બાંગ્લાદેશની તારિક રહમાન સરકાર સાથે સતત અને સીધા સંપર્કમાં છે અને બંને દેશો આગામી સમયમાં પરસ્પર આર્થિક અને સૈન્ય સહયોગ વધારવા માટે રોડમેપ તૈયાર કરી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાને સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધોને ‘ગર્મજોશી સાથે આગળ વધતા’ (Warmly Progressing) સંબંધોની શ્રેણીમાં મૂક્યા છે. આ બદલાવ સામાન્ય નથી, કારણ કે દાયકાઓથી બંને દેશો વચ્ચે 1971ના મુક્તિ સંગ્રામના કારણે એક કડવાશ અને અંતર રહ્યું હતું. પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવીને પાકિસ્તાન હવે નવા આર્થિક કરારો, મુક્ત વ્યાપાર વાટાઘાટો અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનના માધ્યમથી ઢાકા સાથેના સંબંધોને એક નવી ઊંચાઈએ લઈ જવા માટે આતુર બન્યું છે.
શેખ હસીનાના પતન બાદ બદલાયું બાંગ્લાદેશનું વલણ
બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનના સંબંધોમાં આવેલો આ અચાનક વળાંક સમજવા માટે બાંગ્લાદેશની આંતરિક રાજનીતિને સમજવી જરૂરી છે. બાંગ્લાદેશના પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના લાંબા શાસનકાળ દરમિયાન ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધો સુવર્ણકાળમાં હતા. શેખ હસીના કટ્ટર ભારત-સમર્થક નેતા માનવામાં આવતા હતા અને તેમના શાસનમાં પાકિસ્તાનને ઢાકાની ધરતી પર ભારત વિરોધી ગતિવિધિઓ કરવાનો કે પગપેસારો કરવાનો કોઈ મોકો મળતો ન હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો માત્ર ઔપચારિક મર્યાદા સુધી જ સીમિત હતા.
જો કે, તાજેતરમાં બાંગ્લાદેશમાં થયેલી હિંસક ક્રાંતિ અને શેખ હસીનાના દેશ છોડ્યા બાદ ત્યાં સત્તા પલટો થયો. પ્રથમ મોહમ્મદ યુનુસની વચગાળાની સરકાર અને ત્યારબાદ બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP) પ્રેરિત નવી રાજકીય વ્યવસ્થા આવતા જ સમીકરણો સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયા. BNP અને તેની સહયોગી જમાત-એ-ઇસ્લામી જેવી પાર્ટીઓ પરંપરાગત રીતે પાકિસ્તાન તરફ નરમ વલણ ધરાવે છે. આ જ કારણ છે કે શેખ હસીનાના ગયા પછી પાકિસ્તાનને બાંગ્લાદેશમાં પોતાની લોબી મજબૂત કરવાની અને ભારત વિરોધી સેન્ટિમેન્ટનો લાભ ઉઠાવવાની સુવર્ણ તક મળી ગઈ છે, જેનો તે પૂરો ફાયદો ઉઠાવી રહ્યું છે.
CPEC નો નવો વિસ્તાર: ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી આગળ કાનૂની ભાગીદારી
પોતાના સંબોધનમાં ઇશાક ડારે ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક ગલિયારા (CPEC) નો પણ વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે CPEC હવે માત્ર રસ્તાઓ, રેલવે નેટવર્ક અથવા પરિવહન વ્યવસ્થા પૂરતો મર્યાદિત પ્રોજેક્ટ રહ્યો નથી. આ પ્રોજેક્ટે હવે પોતાની મૂળ ઓળખથી આગળ વધીને એક વ્યાપક વૈશ્વિક સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું છે. પાકિસ્તાન અને ચીને આ ગલિયારા હેઠળ આર્થિક એકીકરણની સાથે-સાથે એક લાંબા ગાળાની કાનૂની અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી સ્થાપિત કરી છે.
પાકિસ્તાનનો અસલી પ્લાન બાંગ્લાદેશને પણ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ચીનની આ ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) અને CPEC ની કડીઓ સાથે જોડવાનો છે. જો બાંગ્લાદેશ આ યુરેશિયન બ્લોકનો હિસ્સો બને છે, તો ચીન અને પાકિસ્તાન માટે બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal) માં ભારતની નિકટ કાયમી પ્રભાવ ઊભો કરવો સરળ બની જશે. આ આર્થિક મોડલના બહાને પાકિસ્તાન ક્ષેત્રના નાના દેશોને ભારત સામે એકજૂથ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે મધ્યસ્થતાનો પાકિસ્તાનનો આશ્ચર્યજનક દાવો
બાંગ્લાદેશ ઉપરાંત, ઇશાક ડારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પાકિસ્તાનની વિશ્વસનીયતા વધારવા માટે ખૂબ જ ચોંકાવનારો દાવો કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ઇસ્લામાબાદે લગભગ 47 વર્ષથી ચાલી રહેલા અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના રાજદ્વારી અને લશ્કરી ગતિરોધને સમાપ્ત કરવામાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. ડારના દાવા મુજબ, પાકિસ્તાનની સફળ મધ્યસ્થી અને રાજદ્વારી પ્રયાસોને કારણે જ વોશિંગ્ટન (યુએસ) અને તેહરાન (ઈરાન) વચ્ચે યુદ્ધવિરામ શક્ય બન્યો છે.
પાકિસ્તાન અત્યારે આ સંઘર્ષના કાયમી ઉકેલ માટે બંને દેશો સાથે વાતચીત કરી રહ્યું હોવાનું તેમણે ઉમેર્યું હતું. નિષ્ણાતો માને છે કે પાકિસ્તાન વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની છબી એક ‘શાંતિ દૂત’ અને મોટા મધ્યસ્થ તરીકે પિછાણવા માંગે છે, જેથી તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આર્થિક મદદ અને રાજકીય સમર્થન મળી શકે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો સુધારવાનો દાવો કરીને પાકિસ્તાન પોતાની યુરેશિયન રણનીતિને વધુ વિશ્વસનીય બનાવવા માંગે છે.
ભારત માટે ચિંતાનો વિષય કે સામાન્ય કૂટનીતિ?
પાકિસ્તાનની આ નવી ચાલ અને બાંગ્લાદેશની બદલાયેલી સત્તાવાર નીતિ નવી દિલ્હી માટે ચોક્કસપણે ચિંતાનો વિષય છે. ભારત હંમેશાં બાંગ્લાદેશને પોતાનો એક વિશ્વસનીય પડોશી અને ‘નેબરહુડ ફર્સ્ટ’ નીતિનો મુખ્ય સ્તંભ માનતું આવ્યું છે. પરંતુ જો ઢાકા પાકિસ્તાન, ચીન, તુર્કી અને અઝરબૈજાનના આ કથિત ‘યુરેશિયન બ્લોક’ તરફ નમે છે, તો ભારતના પૂર્વ છેડે એક નવો સુરક્ષા પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
ચીન પહેલેથી જ શ્રીલંકા, મ્યાનમાર અને પાકિસ્તાનમાં પોર્ટ્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નામે ભારતને ઘેરવાની ‘સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ’ (String of Pearls) ની વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહ્યું છે. હવે તેમાં પાકિસ્તાન દ્વારા બાંગ્લાદેશને આ નવા કૂટનીતિક ધ્રુવમાં સામેલ કરવાનો પ્રયાસ ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય માટે સાવધ થઈ જવાનો સંકેત છે. જો કે, બાંગ્લાદેશ ભારત સાથેના પોતાના આર્થિક અને ભૌગોલિક સંબંધોને સંપૂર્ણપણે નકારી શકે તેમ નથી, કારણ કે ભારત તેની ત્રણ બાજુએ સરહદ ધરાવે છે અને સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે.
આગામી સમયમાં એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે બાંગ્લાદેશની નવી સરકાર પાકિસ્તાનની આ ‘યુરેશિયન જાળ’ માં ક્યાં સુધી ફસાય છે અને ભારત પોતાની ચતુર કૂટનીતિથી આ નવા પડકારનો સામનો કેવી રીતે કરે છે.
