પાકિસ્તાનમાં માત્ર 2% મહિલાઓ જમીનની માલિક, ભારતની સ્થિતિ કેટલી સારી? જાણો દુનિયાભરની તસવીર
જમીન એટલે માત્ર માટીનો એક ટુકડો નહીં. ઘણા પરિવારો માટે જમીન જીવનભરની બચત, આવકનો સ્ત્રોત અને મુશ્કેલીના સમયમાં સૌથી મોટી આર્થિક સુરક્ષા હોય છે. ખાસ કરીને ખેતી આધારિત સમાજોમાં જમીન કોના નામે છે તે પ્રશ્ન ખૂબ મહત્વનો બની જાય છે. જેના નામે જમીન હોય છે તેને ઘણી વખત બેંકમાંથી લોન મેળવવામાં, ખેતીમાં રોકાણ કરવામાં અને પરિવારના મોટા આર્થિક નિર્ણયોમાં વધુ શક્તિ મળે છે.
પરંતુ દક્ષિણ એશિયાના અનેક દેશોમાં મહિલાઓનું જમીન અને સંપત્તિ પરનું માલિકી હક હજુ પણ પુરુષોની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે. પાકિસ્તાનની તાજેતરની સ્થિતિ આ અસમાનતાને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સામે લાવે છે.
સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ પૉલિસી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એટલે કે SDPIના એક અભ્યાસ મુજબ પાકિસ્તાનમાં 15થી 49 વર્ષની ક્યારેય લગ્ન થયેલી મહિલાઓમાંથી માત્ર આશરે 2 ટકા મહિલાઓ પાસે એકલા અથવા સંયુક્ત રીતે જમીનનું માલિકી હક છે. બીજી તરફ, મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓએ જણાવ્યું કે તેમને પરિવાર પાસેથી જમીન કે ઘર વારસામાં મળ્યું જ નથી.
આ આંકડો માત્ર મિલકતના હકનો પ્રશ્ન નથી. તેની પાછળ મહિલાઓની આર્થિક સ્થિતિ, સામાજિક નિર્ણયક્ષમતા અને ભવિષ્યની સુરક્ષા જેવા અનેક મુદ્દા જોડાયેલા છે.
પાકિસ્તાનમાં જમીન પર મહિલાઓની ભાગીદારી કેમ ઓછી?
પાકિસ્તાનમાં મહિલાઓ ખેતી સાથે મોટા પ્રમાણમાં જોડાયેલી છે. ખેતી, પશુપાલન, પાકની કાપણી અને અન્ય કૃષિ પ્રવૃત્તિઓમાં મહિલાઓની મહેનત મહત્વની છે. તેમ છતાં જમીનના કાયદેસર માલિકીના હકમાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ ખૂબ ઓછું જોવા મળે છે.
આ પરિસ્થિતિને એક પ્રકારના વિરોધાભાસ તરીકે જોઈ શકાય. એક તરફ મહિલાઓ ખેતરમાં કલાકો સુધી કામ કરે છે, પાકની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે અને પરિવારની કૃષિ આવકમાં યોગદાન આપે છે. બીજી તરફ જમીનના દસ્તાવેજમાં તેમનું નામ ઘણી વખત જોવા મળતું નથી.
SDPIના અભ્યાસ મુજબ પાકિસ્તાનમાં રોજગાર ધરાવતી મહિલાઓમાંથી મોટી સંખ્યા કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલી છે. પરંતુ કૃષિ પરિવારોમાં મહિલા-મુખ્ય પરિવારોનું સત્તાવાર પ્રમાણ અત્યંત ઓછું નોંધાયું છે.
આ સ્થિતિ બતાવે છે કે મહિલાઓનું શ્રમ અને તેમની સંપત્તિ પરની સત્તા વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
સિંધમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર
પાકિસ્તાનના કેટલાક પ્રદેશોમાં મહિલાઓ માટે જમીન માલિકીની સ્થિતિ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં પણ નબળી હોવાનું અભ્યાસોમાં સામે આવ્યું છે.
સિંધમાં લગભગ 99 ટકા મહિલાઓ પાસે પોતાની રીતે અથવા સંયુક્ત રીતે જમીનનું માલિકી હક નથી એવું SDPIના આંકડાઓ સૂચવે છે. એટલે કે અહીં મહિલાઓનો જમીન સાથેનો સંબંધ ઘણી વખત માલિક કરતાં કામદાર તરીકે વધારે જોવા મળે છે.
આ પ્રકારની પરિસ્થિતિ મહિલાઓ માટે મુશ્કેલી ત્યારે વધારે ઊભી કરે છે જ્યારે પરિવારમાં આર્થિક સંકટ આવે. જો મહિલા પાસે પોતાની મિલકત ન હોય તો તે મુશ્કેલીના સમયમાં જમીન વેચીને, તેના આધારે લોન મેળવીને અથવા મિલકતને ગીરવે રાખીને પોતાનું જીવન સંભાળી શકતી નથી.
જમીનનું માલિકી હક મહિલાને આર્થિક સ્વતંત્રતાની સાથે સામાજિક સુરક્ષા પણ આપે છે. માલિકી ન હોય ત્યારે આ બંને બાબતો નબળી પડી શકે છે.
બેંક ખાતાથી લઈને ડિજિટલ વૉલેટ સુધી અસમાનતા
મહિલાઓની આર્થિક સ્થિતિ સમજવા માટે માત્ર જમીનનો આંકડો જોવો પૂરતો નથી. બેંકિંગ અને ડિજિટલ નાણાકીય સેવાઓ સુધી પહોંચ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
પાકિસ્તાનમાં પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે બેંકિંગની પહોંચમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ ફુલ-સર્વિસ બેંકિંગ ખાતું ધરાવતા પુરુષોનું પ્રમાણ મહિલાઓ કરતાં અનેકગણું વધારે છે.
મોબાઇલ વૉલેટના ઉપયોગમાં પણ આવી જ સ્થિતિ છે. પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ઘણી ઓછી છે.
જમીન, બેંકિંગ અને ડિજિટલ નાણાં—આ ત્રણેય બાબતો એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. જો મહિલાના નામે જમીન ન હોય, બેંક ખાતું ન હોય અને ડિજિટલ નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પણ તેની પહોંચ મર્યાદિત હોય તો તેની આર્થિક સ્વતંત્રતા ઘણી હદ સુધી પરિવારના પુરુષ સભ્યો પર નિર્ભર બની શકે છે.
ભારતની સ્થિતિ પાકિસ્તાન કરતાં સારી, પરંતુ અંતર હજુ મોટું
ભારતમાં મહિલાઓના જમીન માલિકીના આંકડા પાકિસ્તાન કરતાં નોંધપાત્ર રીતે સારા દેખાય છે. જોકે ભારતની સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સમાનતાવાળી છે એવું કહેવું પણ યોગ્ય નથી.
વર્લ્ડ બેંકના જૅન્ડર ડેટા મુજબ 2021માં 15થી 49 વર્ષની આશરે 9.5 ટકા ભારતીય મહિલાઓ પાસે જમીન માત્ર તેમના પોતાના નામે હતી. પુરુષોમાં આ પ્રમાણ લગભગ 29.7 ટકા હતું.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં પણ જમીન માલિકીમાં પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
બીજી તરફ ભારતના નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે એટલે કે NFHS-5માં જમીનના એકલા અથવા સંયુક્ત માલિકી હકને અલગ રીતે માપવામાં આવ્યો છે. 2019-21ના આ સર્વે મુજબ આશરે 31.7 ટકા મહિલાઓ પાસે જમીન એકલા અથવા સંયુક્ત રીતે હતી, જ્યારે પુરુષો માટે આ પ્રમાણ 42.3 ટકા હતું.
આથી પાકિસ્તાનના 2 ટકા અને ભારતના 31.7 ટકાની સીધી સરખામણી કરતી વખતે સાવચેતી જરૂરી છે. બંને આંકડા એકસરખા સર્વે, સમયગાળા અને વ્યાખ્યાના આધારે તૈયાર થયેલા નથી.
આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી માટે એક જ સ્રોત અને એકસરખા માપદંડનો ઉપયોગ કરવો વધુ યોગ્ય રહે છે.
ભારતમાં ઘરની માલિકીમાં પણ મોટો તફાવત
જમીન સિવાય રહેણાંક મકાનના માલિકી હકમાં પણ ભારતની સ્થિતિ સંપૂર્ણ સમાન નથી.
NFHS-5 મુજબ મહિલાઓમાં એકલા અથવા સંયુક્ત રીતે ઘર ધરાવવાનું પ્રમાણ 42.3 ટકા હતું, જ્યારે પુરુષો માટે આ પ્રમાણ 60.1 ટકા હતું.
અહીં પણ સંયુક્ત માલિકીનો મુદ્દો મહત્વનો છે. પતિ-પત્ની બંનેના નામે ઘર હોય તો મહિલાને કાયદેસર હક મળે છે, પરંતુ માત્ર દસ્તાવેજમાં નામ હોવું અને વાસ્તવમાં મિલકત અંગે નિર્ણય લેવાની શક્તિ હોવી—બંને અલગ બાબતો છે.
તેથી મહિલાઓના સંપત્તિ અધિકારને માપતી વખતે માત્ર ‘નામ કોનું છે’ નહીં, પરંતુ ‘નિર્ણય કોણ લઈ શકે છે’ તે પણ જોવું જરૂરી છે.
દુનિયાના અન્ય દેશોમાં શું સ્થિતિ છે?
મહિલાઓના જમીન માલિકીના આંકડામાં દેશો વચ્ચે ઘણો તફાવત છે.
વર્લ્ડ બેંકના ઉપલબ્ધ ડેટા અનુસાર પાકિસ્તાનમાં એકલા જમીન માલિકી ધરાવતી મહિલાઓનું પ્રમાણ 2018માં લગભગ 1.2 ટકા હતું. ભારત માટે 2021નો આંકડો 9.5 ટકા હતો.
અન્ય કેટલાક દેશોમાં પણ મહિલાઓની સ્થિતિ પડકારજનક છે. ઇન્ડોનેશિયામાં એકલા જમીન માલિકી ધરાવતી મહિલાઓનું પ્રમાણ 2017માં લગભગ 12.7 ટકા હતું, જ્યારે નેપાળમાં 2022માં તે લગભગ 9.7 ટકા હતું.
ઇથિઓપિયામાં 2016ના આંકડા મુજબ આ પ્રમાણ 15 ટકાથી વધુ હતું.
બીજી તરફ ફિલિપાઇન્સ, આર્મેનિયા, મૌરિટાનિયા અને જોર્ડન જેવા દેશોમાં મહિલાઓની એકલા જમીન માલિકીનો હિસ્સો ખૂબ ઓછો જોવા મળે છે.
કેટલાક દેશોએ આ મામલે નોંધપાત્ર રીતે સારું પ્રદર્શન કર્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે માલાવીમાં 2016ના ડેટા મુજબ એકલા જમીન માલિકી ધરાવતી મહિલાઓનું પ્રમાણ 36 ટકાથી વધુ હતું. તિમોર-લેસ્તેમાં પણ આ આંકડો લગભગ 30 ટકા હતો.
આથી વિશ્વભરમાં એકસરખી સ્થિતિ નથી. કાયદા, પરંપરા, વારસાની પદ્ધતિ, કૃષિનું સ્વરૂપ અને મહિલાઓની આર્થિક ભાગીદારી જેવા પરિબળો જમીન માલિકી પર સીધી અસર કરે છે.
કાયદો હોવા છતાં વારસામાં મહિલાઓ પાછળ કેમ?
મહિલાઓને મિલકતમાં કાયદેસર અધિકાર આપવો એક બાબત છે અને તે અધિકાર વાસ્તવમાં તેમને મળવો બીજી બાબત.
ઘણા સમાજોમાં દીકરીને પિતાની સંપત્તિમાં કાયદેસર હિસ્સો મળવો જોઈએ, પરંતુ સામાજિક પરંપરાઓ અને પરિવારના દબાણને કારણે મહિલાઓ ઘણી વખત પોતાનો હક માંગતી નથી.
કેટલાક પરિવારોમાં એવું માનવામાં આવે છે કે દીકરીને લગ્ન સમયે આપવામાં આવેલી ભેટો અથવા અન્ય સંપત્તિ જ તેનો હિસ્સો છે. પરિણામે વારસાની જમીનમાં તેનું નામ દાખલ થતું નથી.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં મહિલાઓને કાયદેસર હકની જાણકારી પણ હોતી નથી. જમીનના દસ્તાવેજ, રજિસ્ટ્રેશન અને વારસાની પ્રક્રિયા જટિલ હોવાથી પણ મહિલાઓ પોતાના અધિકારથી વંચિત રહી શકે છે.
ભારત સરકારના પ્રયાસો
ભારતમાં મહિલાઓના સંપત્તિ અધિકારને મજબૂત કરવા માટે સરકાર દ્વારા વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.
પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-ગ્રામીણ હેઠળ ઘરની માલિકી મહિલા સભ્યના નામે અથવા પતિ-પત્નીના સંયુક્ત નામે રાખવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. શહેરી આવાસ યોજનાઓમાં પણ મહિલાને માલિક અથવા સહ-માલિક બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રકારની નીતિઓનું મહત્વ એ છે કે ગરીબ અને નીચી આવક ધરાવતા પરિવારોમાં મહિલાના નામે મિલકત નોંધાય તો તેની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બની શકે છે.
સરકાર તરફથી જમીન રેકોર્ડમાં મહિલાઓની માલિકી સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી શકાય તે માટે જૅન્ડર સંબંધિત માહિતી ઉમેરવાની દિશામાં પણ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.
જો જમીનના ડિજિટલ રેકોર્ડમાં મહિલા માલિકોની માહિતી યોગ્ય રીતે નોંધાય તો નીતિ બનાવનારાઓ માટે પણ વાસ્તવિક સ્થિતિ સમજવી સરળ બનશે.
જમીન મહિલાને આર્થિક રીતે કેવી રીતે મજબૂત બનાવે છે?
જમીનનું માલિકી હક મહિલાને અનેક રીતે સશક્ત બનાવી શકે છે.
સૌથી પહેલા, તે આર્થિક સુરક્ષા આપે છે. પરિવારની આવક બંધ થઈ જાય અથવા પતિનું મૃત્યુ થાય ત્યારે પોતાની મિલકત ધરાવતી મહિલા વધુ મજબૂત સ્થિતિમાં રહી શકે છે.
બીજું, જમીન અથવા ઘર ગીરવે રાખીને કાયદેસર રીતે લોન મેળવવાની શક્યતા વધી શકે છે. તે નાના વ્યવસાય, ખેતી અથવા અન્ય આવકના સ્ત્રોતમાં રોકાણ કરી શકે છે.
ત્રીજું, મિલકતના માલિકી હકથી પરિવારની અંદર મહિલાની નિર્ણય લેવાની શક્તિ પણ વધી શકે છે. બાળકોનું શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પરિવારના ખર્ચ જેવા મુદ્દાઓ પર તેની વાતને વધુ મહત્વ મળી શકે છે.
નશીલા પદાર્થો, ગરીબી અને આર્થિક સુરક્ષા સાથે પણ સંબંધ
મહિલાઓની સંપત્તિ પરની માલિકીનો સંબંધ માત્ર લિંગ સમાનતા સાથે નથી. તે ગરીબી, કુદરતી આફતો અને આર્થિક આંચકાઓ સામે પરિવારની ક્ષમતા સાથે પણ જોડાયેલી છે.
ખાસ કરીને ખેતી આધારિત પરિવારોમાં પૂર, દુષ્કાળ અથવા પાક નિષ્ફળ જવાથી આવકમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે. જો પરિવારની જમીન અથવા અન્ય મિલકત પર મહિલાનો પણ કાયદેસર હક હોય તો મુશ્કેલીના સમયમાં તેની પાસે નિર્ણય લેવાની વધુ ક્ષમતા રહે છે.
આથી મહિલાઓને જમીનનો અધિકાર આપવો માત્ર સામાજિક ન્યાયનો મુદ્દો નથી; તે સમગ્ર પરિવારને આર્થિક રીતે વધુ સ્થિર બનાવવાનો રસ્તો પણ બની શકે છે.
આગળનો રસ્તો શું?
મહિલાઓના જમીન માલિકીના આંકડા સુધારવા માટે માત્ર કાયદો બનાવવો પૂરતો નથી. જમીનના દસ્તાવેજ સરળ બનાવવા, વારસાના અધિકાર અંગે જાગૃતિ વધારવી, મહિલાઓ માટે કાનૂની મદદ ઉપલબ્ધ કરાવવી અને રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવી જરૂરી છે.
સાથે સાથે બેંકિંગ અને ડિજિટલ નાણાકીય સેવાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
જ્યારે મહિલાના નામે જમીન હશે, બેંક ખાતું હશે અને તેને પોતાના નાણાકીય નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા હશે ત્યારે તેની આર્થિક સ્થિતિમાં વાસ્તવિક પરિવર્તન આવી શકે છે.
