સરકારી વિભાગની મનમાની હવે નહીં ચાલે! EPFO ને ગ્રાહકને વ્યાજ ચૂકવવાનો આપ્યો આદેશ
શેરબજાર કે બેંકિંગ ક્ષેત્રે ‘રિટર્ન’ શબ્દ ખૂબ સામાન્ય છે, પરંતુ જ્યારે સરકારી સંસ્થાઓ સામાન્ય નાગરિકોના પૈસા પર વ્યાજ આપવાનું ટાળે, ત્યારે ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા નિર્ણાયક બની જાય છે. તાજેતરમાં પટના હાઈકોર્ટે ‘એમ્પ્લોઈઝ પ્રોવિડન્ટ ફંડ ઓર્ગેનાઈઝેશન’ (EPFO) સામે એક મહત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે EPFO કોઈ પણ કરદાતા કે સંસ્થાની રકમ લાંબા સમય સુધી પોતાના કબજામાં રાખીને ‘અનુચિત લાભ’ મેળવી શકે નહીં.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ મામલો ‘કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ અને વિવિધ જોગવાઈ અધિનિયમ, 1952’ હેઠળના એક PF એસેસમેન્ટ ઓર્ડર સાથે જોડાયેલો છે. શરૂઆતમાં, એક સંગઠનને PF ના બાકી લેણાં તરીકે ₹૨૦ લાખથી વધુની રકમ જમા કરાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. સંગઠને આ આદેશને ટ્રિબ્યુનલમાં પડકાર્યો હતો. કાયદાકીય પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે અને હાઈકોર્ટના આદેશને માન આપીને, સંસ્થાએ પોતાની જવાબદારીના ૫૦ ટકા એટલે કે ₹૧૦,૧૨,૬૯૨ ની રકમ ચાર અલગ-અલગ ચલણ દ્વારા જમા કરાવી હતી.
ત્યારબાદ, ૨ જૂન, ૨૦૧૧ ના રોજ EPF અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલે મૂળ અસેસમેન્ટ ઓર્ડરને રદ કરી દીધો અને કેસને ફરીથી વિચારણા માટે EPFO પાસે મોકલ્યો. પરંતુ, કમનસીબે, આ કેસ ૧૧ વર્ષ સુધી વિભાગના ટેબલ પર ધૂળ ખાતો રહ્યો.
૧૧ વર્ષનો લાંબો સંઘર્ષ અને કાયદાકીય બેદરકારી
જ્યારે અધિકારીઓએ આ મામલે ફરી તપાસ કરી, ત્યારે જાણવા મળ્યું કે વાસ્તવિક જવાબદારી તો માત્ર ₹૪૯,૪૫૩ જ હતી. સંગઠને આ રકમ પણ તાત્કાલિક જમા કરાવી દીધી. હવે પ્રશ્ન એ હતો કે જે ₹૧૦.૧૨ લાખની રકમ સંસ્થાએ ૨૦૦૯માં જમા કરાવી હતી, તેનું શું?
સંગઠને વારંવાર પત્રો લખ્યા અને પોતાની વધારાની રકમ પાછી માગી. પરંતુ EPFO એ ૧૧ વર્ષ સુધી આ પૈસા પાછા ન આપ્યા. ૨૦૨૩ માં જ્યારે રકમ પાછી આપવામાં આવી, ત્યારે સંગઠને હાઈકોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા અને માંગ કરી કે આ ૧૧ વર્ષના ગાળામાં EPFO એ જે પૈસાનો ઉપયોગ કર્યો છે, તેના પર વ્યાજ મળવું જોઈએ.
પટના હાઈકોર્ટનું કડક વલણ અને ‘અનુચિત લાભ’નો સિદ્ધાંત
૧૫ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ પટના હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સંગમ કુમાર સાહુ અને જસ્ટિસ હરીશ કુમારે એક ઐતિહાસિક ટિપ્પણી કરી. કોર્ટે કહ્યું કે EPFO નો આ તર્ક કે “વ્યાજ આપવાની કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈ નથી” તે તદ્દન ખોટો છે.
કોર્ટે ‘અનુચિત લાભ’ (Unjust Enrichment) ના સિદ્ધાંતને ટાંકીને કહ્યું કે:
-
જ્યારે EPFO એ પૈસા પાછા ન આપ્યા, ત્યારે તેઓએ તે રકમનો ઉપયોગ કર્યો હશે.
-
જો એ પૈસા સંસ્થા પાસે હોત, તો તેઓ તેને ક્યાંક રોકાણ કરીને વ્યાજ મેળવી શક્યા હોત.
-
આમ, વિભાગે બીજાના પૈસા પર વ્યાજ કમાઈને ‘અનુચિત લાભ’ લીધો છે, જે ન્યાય અને નિષ્પક્ષતાના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
સામાન્ય નાગરિકો માટે આ ચુકાદાનું મહત્વ
આ ચુકાદો માત્ર એક સંગઠન માટે નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશના એવા તમામ લોકો માટે છે જેમને સરકારી વિભાગોમાં વ્યાજની રકમ મેળવવા માટે વર્ષો સુધી ધક્કા ખાવા પડે છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે સરકારી વિભાગો પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને નાગરિકોના પૈસાને પોતાની ‘પર્સનલ પ્રોપર્ટી’ ગણી શકે નહીં.
