કેમ સરકારે ફ્લાઈટમાં પાવર બેંકના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો? આ રહ્યું તેની પાછળનું ટેકનિકલ કારણ
હવાઈ મુસાફરીને વિશ્વના સૌથી સુરક્ષિત પરિવહન માધ્યમોમાંનું એક માનવામાં આવે છે, અને આ સુરક્ષા જાળવી રાખવા માટે સમયાંતરે નિયમો બદલવામાં આવે છે. તાજેતરમાં ભારત સરકારની એવિએશન રેગ્યુલેટરી બોડી, ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ સિવિલ એવિએશન (DGCA) એ એક મોટો નિર્ણય લેતા વિમાનની અંદર ‘પાવર બેંક’ ના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. હવે મુસાફરો ઉડાન દરમિયાન તેમના મોબાઈલ ફોન, ટેબ્લેટ કે અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ ચાર્જ કરવા માટે પાવર બેંકનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં.
આ નિર્ણય આકાશમાં ઉડતા વિમાનમાં આગ લાગવા જેવી મોટી ઘટનાઓને રોકવા માટે લેવામાં આવ્યો છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે શા માટે પાવર બેંકને અચાનક બેન કરવામાં આવી અને હવે મુસાફરોએ કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું પડશે.
DGCAનો નિર્ણય અને મુખ્ય કારણ
DGCA એ તેની તાજેતરની એડવાઈઝરીમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાવર બેંક હવે ફ્લાઈટના કેબિનની અંદર ‘ઉપયોગ’ માટે પ્રતિબંધિત છે. જોકે, મુસાફરો તેને પોતાની સાથે લઈ જઈ શકે છે (ચેક-ઈન બેગેજમાં નહીં, ફક્ત હેન્ડ બેગેજમાં), પરંતુ ટેક-ઓફથી લઈને લેન્ડિંગ સુધી તેને ઉપકરણ સાથે કનેક્ટ કરવું કે ઓન કરવું સંપૂર્ણપણે મનાઈ છે.
પ્રતિબંધ પાછળનું અસલી કારણ
પાવર બેંકમાં લિથિયમ-આયન (Li-ion) બેટરીનો ઉપયોગ થાય છે. આ બેટરીઓ ઘણી ઉર્જા સંગ્રહિત કરે છે. જો આ બેટરીઓમાં શોર્ટ-સર્કિટ થાય અથવા તે ઓવરહીટ (વધારે ગરમ) થઈ જાય, તો તેમાં ‘થર્મલ રનવે’ ની સ્થિતિ સર્જાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, બેટરીમાંથી ધુમાડો નીકળવા લાગે છે અને તે ફાટી પણ શકે છે. 30,000 ફૂટની ઊંચાઈ પર બંધ વિમાનની અંદર આવી ઘટના માત્ર અફરાતફરી જ નથી મચાવતી, પરંતુ વિમાનની ઈલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમને પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તાજેતરની ઘટનાઓ જેણે સરકારને મજબૂર કરી
પાવર બેંકના કારણે વિમાનમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ નવી નથી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં તેની સંખ્યામાં વધારો થયો છે:
-
દિમાપુર-દિલ્હી ફ્લાઈટ: ગયા વર્ષે ઓક્ટોબરમાં ઇન્ડિગોની એક ફ્લાઈટમાં તે સમયે ગભરાટ ફેલાયો હતો જ્યારે એક મુસાફરની પાવર બેંકમાં અચાનક આગ લાગી હતી. ક્રૂની સતર્કતાથી આગ પર કાબૂ મેળવાયો હતો, પરંતુ આ ઘટનાએ સુરક્ષા પર મોટા સવાલો ઉભા કર્યા હતા.
-
સાઉથ કોરિયાની ઘટના: એર બુસાનના એક વિમાનમાં પણ આવી જ રીતે આગ લાગી હતી, જેની તપાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પાવર બેંક ફાટવાને કારણે આગ લાગી હતી.
-
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કડકાઈ: અમેરિકન રેગ્યુલેટર FAA અને યુરોપિયન એજન્સીઓએ પણ પાવર બેંકને ‘જોખમી વસ્તુ’ (Dangerous Goods) ની શ્રેણીમાં રાખીને તેના ઉપયોગ અંગે કડક ચેતવણી જારી કરી હતી.
સેફ્ટી ચેક અને ક્રૂની ટ્રેનિંગ પર ભાર
સેફ્ટી ચેક અને ક્રૂની ટ્રેનિંગ પર ભારDGCA એ માત્ર પ્રતિબંધ જ નથી મૂક્યો, પરંતુ એરલાઈન્સને સુરક્ષા વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાના નિર્દેશો પણ આપ્યા છે:
-
ક્રૂ ટ્રેનિંગ: હવે કેબિન ક્રૂને વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે જેથી તેઓ ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણમાંથી નીકળતા ધુમાડા કે અજીબ ગંધને તરત જ ઓળખી શકે. તેમને આગ ઓલવવા માટેના ખાસ ‘ફાયર કન્ટેનમેન્ટ બેગ્સ’ ના ઉપયોગમાં પણ પ્રશિક્ષિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
-
જાહેરાત (Announcement): હવે દરેક ફ્લાઈટમાં સુરક્ષા સૂચનાઓ દરમિયાન ખાસ જણાવવામાં આવશે કે પાવર બેંકનો ઉપયોગ કરવો એ કાયદેસરનો ગુનો છે.
-
એરપોર્ટ ડિસ્પ્લે: એરપોર્ટ ઓપરેટર્સને આદેશ આપવામાં આવ્યો છે કે તેઓ ચેક-ઈન કાઉન્ટર અને બોર્ડિંગ ગેટ પર વીડિયો અને પોસ્ટર દ્વારા મુસાફરોને જાગૃત કરે.
મુસાફરો માટે હવે શું બદલાશે?
જો તમે વારંવાર હવાઈ મુસાફરી કરો છો, તો હવે તમારે તમારી તૈયારી થોડી અલગ રીતે કરવી પડશે:
-
ઘરેથી ચાર્જ કરીને નીકળો: હવે તમે એ ભરોસે ના રહી શકો કે ફ્લાઈટમાં પાવર બેંકથી ફોન ચાર્જ કરી લેશો. મુસાફરી પર નીકળતા પહેલા તમારા તમામ ગેજેટ્સને 100% ચાર્જ કરો.
-
ઇન-ફ્લાઇટ USB પોર્ટ્સ: ઘણા આધુનિક વિમાનોમાં દરેક સીટ પાસે USB ચાર્જિંગ પોર્ટ આપેલા હોય છે. DGCA એ હાલમાં આ પોર્ટ્સના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ નથી મૂક્યો કારણ કે તે વિમાનની સુરક્ષિત વીજળી સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
-
હેન્ડ બેગેજનો નિયમ: યાદ રાખો, પાવર બેંક ક્યારેય પણ ચેક-ઈન બેગેજ (મોટા બેગ જે કાર્ગોમાં જાય છે) માં ન રાખો. ત્યાં આગ લાગવા પર કોઈને ખબર પડશે નહીં. તેને હંમેશા તમારી સાથે હેન્ડ બેગેજ માં જ રાખો, પરંતુ ફ્લાઈટની અંદર તેને બેગમાંથી બહાર ન કાઢો.
લિથિયમ બેટરીનું જોખમ અને વિજ્ઞાન
લિથિયમ બેટરીઓ ‘પ્રેશરાઈઝ્ડ કેબિન’ માં દબાણ અને તાપમાનના ફેરફાર પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે. જો પાવર બેંક સસ્તી ક્વોલિટીની હોય અથવા તેમાં કોઈ ટેકનિકલ ખામી હોય, તો વિમાનની અંદર હવાનું ઓછું દબાણ તેને ઓવરહીટ કરી શકે છે. એકવાર જ્યારે તેમાં આગ લાગે છે, ત્યારે તેને સાધારણ પાણીથી ઓલવવી મુશ્કેલ હોય છે કારણ કે તે રાસાયણિક આગ (Chemical Fire) હોય છે.
નિષ્કર્ષ: તમારી સુરક્ષા જ પ્રાથમિકતા છે
પાવર બેંક પરનો આ પ્રતિબંધ પહેલી નજરે મુસાફરો માટે અસુવિધાજનક લાગી શકે છે, પરંતુ આ મુસાફરોનો જીવ બચાવવા માટે લેવામાં આવેલું એક આવશ્યક પગલું છે. એવિએશન સેક્ટરમાં “સુરક્ષા સર્વોપરી” (Safety First) નો સિદ્ધાંત કામ કરે છે. એક નાની બેદરકારી સેંકડો મુસાફરોનો જીવ જોખમમાં મૂકી શકે છે.
તેથી, આગલી વખતે જ્યારે તમે ઉડાન ભરો, ત્યારે સુરક્ષા નિયમોનું સન્માન કરો અને તમારી પાવર બેંકને બેગની અંદર જ રહેવા દો. એક સુરક્ષિત ઉડાન, મનોરંજન કે ચેટિંગ માટે ફોન ચાર્જ કરવા કરતા ક્યાંય વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
