CBSEમાં મોટો વહીવટી ફેરફાર: OSM સિસ્ટમના વિવાદ વચ્ચે પ્રશાંત લોખંડે બન્યા નવા ચેરમેન, રાહુલ સિંહની કૃષિ મંત્રાલયમાં બદલી
દેશના શિક્ષણ જગત અને વહીવટી તંત્રમાંથી એક બહુ મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) ની અંદર છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલા આંતરિક વિવાદો અને વહીવટી ખેંચતાણનો અંત લાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક મોટો નિર્ણય લીધો છે. બોર્ડની ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ સિસ્ટમ (OSM – On-Screen Marking System) ને લઈને સર્જાયેલા ભારે વિવાદ અને હોબાળાની વચ્ચે, વરિષ્ઠ આઈએએસ (IAS) અધિકારી પ્રશાંત લોખંડેને CBSEના નવા ચેરમેન (અધ્યક્ષ) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે.
મંગળવારે જારી કરાયેલા સત્તાવાર સરકારી આદેશ અનુસાર, પ્રશાંત લોખંડે તાત્કાલિક અસરથી પૂર્વ ચેરમેન રાહુલ સિંહનું સ્થાન લેશે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ વિવાદના કારણે વહીવટી તંત્રમાં ભારે દોડધામ મચી ગઈ હતી અને દિવસની શરૂઆતમાં જ રાહુલ સિંહની સાથે બોર્ડના સચિવ હિમાંશુ ગુપ્તાની પણ બદલી કરી દેવામાં આવી હતી.
કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ (ACC) નો મોટો આદેશ
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા શેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર દસ્તાવેજો અને આદેશો અનુસાર, પ્રધાનમંત્રીના નેતૃત્વ હેઠળની ‘કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ’ (ACC – Appointments Committee of the Cabinet) એ આ વહીવટી ફેરબદલને લીલી ઝંડી આપી દીધી છે.
આ નવા આદેશ હેઠળ:
રાહુલ સિંહની નવી પોસ્ટિંગ: ૧૯૯૬ બેચના બિહાર કેડરના સિનિયર આઈએએસ અધિકારી અને સીએબીએસઈના પૂર્વ વડા રાહુલ સિંહને હવે શિક્ષણ વિભાગમાંથી હટાવીને કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય (Ministry of Agriculture) માં મોકલવામાં આવ્યા છે. ત્યાં તેમની નિમણૂક અધિક સચિવ (Additional Secretary) ના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પદ પર કરવામાં આવી છે.
પ્રશાંત લોખંડેની એન્ટ્રી: ૨૦૦૧ બેચના AGMUT (અરુણાચલ પ્રદેશ, ગોવા, મિઝોરમ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો) કેડરના વરિષ્ઠ આઈએએસ અધિકારી પ્રશાંત લોખંડે પ્રશાંત સીતારામ (તેમનું સત્તાવાર અને પૂરું નામ) હવે દેશના સૌથી મોટા શૈક્ષણિક બોર્ડની કમાન સંભાળશે.
પ્રશાંત લોખંડેનો શાનદાર વહીવટી ટ્રેક રેકોર્ડ
નવા CBSE ચેરમેન પ્રશાંત લોખંડે વહીવટી પ્રક્રિયાઓ અને શાસન વ્યવસ્થામાં ખૂબ જ બહોળો અને પાવરધો અનુભવ ધરાવે છે. CBSEમાં આ ટોચના પદ પર નિયુક્ત થતાં પહેલાં તેઓ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય (MHA) માં એક મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવી રહ્યા હતા.
તેમની કારકિર્દીના તાજેતરના મુખ્ય આકર્ષણો:
ગૃહ મંત્રાલયમાં કામગીરી: લોખંડેનો તાજેતરનો વહીવટી માર્ગ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહના સીધા નેતૃત્વ હેઠળના ગૃહ મંત્રાલયમાં રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે તેઓ જટિલ પરિસ્થિતિઓને સંભાળવામાં માહિર છે.
ઝડપી બઢતી: વર્ષ ૨૦૨૨ ના અંત ભાગમાં તેમની નિમણૂક ગૃહ મંત્રાલયમાં સંયુક્ત સચિવ (Joint Secretary) તરીકે કરવામાં આવી હતી. તેમની ઉત્કૃષ્ટ કાર્યક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને તાજેતરમાં જ તેમને અધિક સચિવ (Additional Secretary) ના પદ પર પ્રમોશન આપવામાં આવ્યું હતું.
સંકટ સમયના સારથિ: હવે જ્યારે CBSE એક ટેક્નોલોજીકલ અને વહીવટી વિવાદનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે ગૃહ મંત્રાલયમાંથી સીધા લોખંડેને શિક્ષણ બોર્ડમાં લાવવાનો નિર્ણય એ વાતનો સંકેત છે કે સરકાર બોર્ડની કામગીરીમાં પારદર્શિતા અને કડક શિસ્ત પાછી લાવવા માંગે છે.
શું છે આ ‘OSM સિસ્ટમ’ વિવાદ?
જો કે સરકારી આદેશમાં બદલીના ચોક્કસ કારણોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ સુત્રોના જણાવ્યા અનુસાર આ સમગ્ર ફેરબદલ પાછળ ‘ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ સિસ્ટમ’ (OSM) નો વિવાદ મુખ્ય જવાબદાર છે.
વાસ્તવમાં, CBSE એ પરીક્ષાની ઉત્તરવહીઓ (Answer Sheets) ના મૂલ્યાંકનને વધુ ઝડપી, સચોટ અને આધુનિક બનાવવા માટે કાગળ વગરની ડિજિટલ ‘ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ સિસ્ટમ’ અમલમાં મૂકી હતી. આ સિસ્ટમ હેઠળ શિક્ષકો ડિજિટલ સ્ક્રીન પર જ વિદ્યાર્થીઓની સપ્લીમેન્ટ્રી તપાસે છે અને માર્ક્સ એન્ટર કરે છે. પરંતુ તાજેતરની પરીક્ષાઓ દરમિયાન આ સિસ્ટમમાં કેટલીક ગંભીર ખામીઓ, ટેકનિકલ ગ્લિચ (ખામીઓ) અને માર્કિંગની વિસંગતતાઓના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ બાબતે વાલીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ભારે આક્રોશ પેદા કર્યો હતો, જેના કારણે બોર્ડની વિશ્વસનીયતા પર સવાલો ઊભા થયા હતા. આ વિવાદ એટલો વધી ગયો કે આખરે સરકારે હાઈ-લેવલ પર હસ્તક્ષેપ કરીને નેતૃત્વ બદલવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો.
Lokhande Prashant Sitaram has been appointed as Chairperson, Central Board of Secondary Education, Ministry of Education.
Rahul Singh has been appointed as Additional Secretary, Department of Agriculture & Farmers Welfare, Ministry of Agriculture & Farmers Welfare. pic.twitter.com/P4kM4xAaXD
— ANI (@ANI) June 2, 2026
ટેબલ વિશ્લેષણ: CBSEમાં સત્તાવાર પદોની ફેરબદલ
| અધિકારીનું નામ | બેચ અને કેડર | પૂર્વ હોદ્દો / મંત્રાલય | નવો હોદ્દો / મંત્રાલય |
| પ્રશાંત લોખંડે (પ્રશાંત સીતારામ) | ૨૦૦૧ બેચ, AGMUT કેડર | અધિક સચિવ, કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય (MHA) | ચેરમેન, સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) |
| રાહુલ સિંહ | ૧૯૯૬ બેચ, બિહાર કેડર | ચેરમેન, સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) | અધિક સચિવ, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય |
| હિમાંશુ ગુપ્તા | આઈએએસ અધિકારી | સચિવ (Secretary), CBSE | બદલી (નવી પોસ્ટિંગ પ્રક્રિયા હેઠળ) |
નવા ચેરમેન સામેના મુખ્ય પડકારો
પ્રશાંત લોખંડે જ્યારે નવી દિલ્હી સ્થિત CBSE મુખ્યાલયમાં પોતાનો કાર્યભાર સંભાળશે, ત્યારે તેમની સામે અનેક મોટા પડકારો લાઈનમાં ઉભા હશે:
- OSM સિસ્ટમમાં સુધારો: તેમનું સૌથી પહેલું અને મહત્વનું કામ ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ સિસ્ટમની ખામીઓને દૂર કરીને તેને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને પારદર્શક બનાવવાનું રહેશે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ વિદ્યાર્થીના ભવિષ્ય સાથે રમત ન થાય.
- વિશ્વાસની પુનઃસ્થાપના: વિવાદોના કારણે બોર્ડની છબીને જે નુકસાન થયું છે, તેને સુધારીને વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને શાળાઓમાં ફરીથી વિશ્વાસ જગાડવો પડશે.
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020): દેશભરની શાળાઓમાં નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિના નિયમો અને અભ્યાસક્રમના ફેરફારોને યોગ્ય રીતે લાગુ કરવાનું મોટું કામ પણ તેમના માથે રહેશે.
