પશ્ચિમી પ્રભાવથી અલગ માર્ગ? યુરેશિયા ચાર્ટરને લઈને પાંચ દેશોમાં સહમતિની પ્રક્રિયા શરૂ
વૈશ્વિક રાજકારણમાં એક નવું સમીકરણ ઉભરતું જોવા મળી રહ્યું છે. ઈરાન, રશિયા, બેલારુસ, ઉત્તર કોરિયા અને મ્યાનમારે મળીને ‘યુરેશિયા ચાર્ટર’ના મુસદ્દા પર ઔપચારિક વિચાર-વિમર્શની શરૂઆત કરી દીધી છે. આ પહેલને પશ્ચિમી દેશોના વર્ચસ્વથી અલગ એક સ્વતંત્ર પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
આ પાંચેય દેશોનો ઉદ્દેશ્ય યુરેશિયા ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા, સ્થિરતા અને આર્થિક સહયોગ માટે એક નવું માળખું તૈયાર કરવાનો છે, જે હાલની પશ્ચિમ-પ્રભાવિત આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓથી અલગ હોય.
મિન્સ્કથી શરૂ થયો વિચાર, હવે મળ્યું ઔપચારિક સ્વરૂપ
બેલારુસના વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, યુરેશિયા ચાર્ટરનો વિચાર પહેલીવાર વર્ષ 2023માં મિન્સ્કમાં આયોજિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન દરમિયાન સામે આવ્યો હતો. ત્યારબાદ વિવિધ મંચો પર આ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા થતી રહી અને હવે તેને ઔપચારિક વાટાઘાટોના સ્તરે લાવવામાં આવ્યો છે. પાંચેય દેશોએ સહમતિ દર્શાવી છે કે ચાર્ટરના પ્રારૂપને તૈયાર કરવા માટે નિયમિત પરામર્શ અને બેઠકોનો સિલસિલો ચાલુ રહેશે.
રશિયા-બેલારુસના સંયુક્ત દસ્તાવેજથી બની આધારશિલા
નવેમ્બર 2024માં રશિયા અને બેલારુસે મળીને એક વ્યૂહાત્મક દસ્તાવેજ તૈયાર કર્યો હતો, જેને “જોઈન્ટ વિઝન” નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ જ દસ્તાવેજને યુરેશિયા ચાર્ટરનો પાયો માનવામાં આવે છે. તેમાં બહુધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થાની હિમાયત કરવામાં આવી છે, જ્યાં વૈશ્વિક શક્તિ કેટલાક પસંદગીના દેશો સુધી મર્યાદિત ન રહે. દસ્તાવેજ યુરેશિયા ક્ષેત્રના ભૌગોલિક-રાજકીય મહત્વને રેખાંકિત કરે છે અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા માટે નવા મોડેલની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
યુરેશિયા ચાર્ટરનો ઉદ્દેશ્ય શું છે?
આ સૂચિત કરારને “21મી સદીનો યુરેશિયન ચાર્ટર ઓફ ડાયવર્સિટી એન્ડ મલ્ટીપોલેરિટી” કહેવામાં આવી રહ્યો છે. તેના મુખ્ય લક્ષ્યો નીચે મુજબ છે:
- શાંતિ અને સુરક્ષા: યુરેશિયા ક્ષેત્રમાં શાંતિ જાળવવી અને સહિયારું સુરક્ષા માળખું વિકસાવવું.
- આર્થિક પ્રગતિ: પરિવહન નેટવર્ક, લોજિસ્ટિક્સ અને વ્યાપારિક સહયોગને મજબૂત બનાવવો જેથી સભ્ય દેશો વચ્ચે કનેક્ટિવિટી વધે.
- રાજદ્વારી ઉકેલ: વિવાદોને સૈન્ય અથડામણને બદલે વાતચીત અને કૂટનીતિ દ્વારા ઉકેલવા પર ભાર મૂકવો.
વૈકલ્પિક વૈશ્વિક માળખાની દિશામાં કદમ
આ પહેલને યુરોપ કેન્દ્રિત સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને OSCE જેવી પશ્ચિમ-પ્રભાવિત વ્યવસ્થાઓના વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. આ દેશોનું માનવું છે કે હાલની વૈશ્વિક સંસ્થાઓ તેમના હિતો અને સુરક્ષા ચિંતાઓને પૂરતું મહત્વ આપતી નથી. આથી તેઓ એક એવા મંચની શોધમાં છે જ્યાં તેમની રાજકીય, સામાજિક અને વ્યૂહાત્મક વિવિધતાઓનો સ્વીકાર કરવામાં આવે.
શું છે યુરેશિયા?
યુરેશિયા પૃથ્વીનો સૌથી વિશાળ ભૂભાગ છે, જેમાં યુરોપ અને એશિયા બંને ખંડોનો સમાવેશ થાય છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ જ્યારે આ બંને ક્ષેત્રોને એક એકમ તરીકે જોવામાં આવે છે, ત્યારે તેને યુરેશિયા કહેવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં રશિયા, ચીન, ભારત, ઈરાન અને તુર્કી જેવા પ્રભાવશાળી દેશો આવે છે. અંદાજ મુજબ દુનિયાની લગભગ 70 ટકા વસ્તી આ જ ભૂભાગમાં વસવાટ કરે છે.
