વૈશ્વિક રાજકારણનું નવું કેન્દ્રબિંદુ: મધ્ય-પૂર્વના સંકટ વચ્ચે રશિયન પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિનની ભારત મુલાકાત અને બ્રિક્સ સમિટના માયના
વર્ષ ૨૦૨૬નું વૈશ્વિક રાજદ્વારી ફલક ભારે હલચલ મચાવી રહ્યું છે. એક તરફ મધ્ય-પૂર્વ (પશ્ચિમ એશિયા) માં યુદ્ધ અને તણાવની સ્થિતિ છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર તેલના સંકટ અને મોંઘવારી સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે. આવા અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ સમયે, વિશ્વના રાજકારણના સૌથી શક્તિશાળી નેતાઓમાંથી એક એવા રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન ભારતની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. આગામી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં નવી દિલ્હી ખાતે યોજાનારી ૧૮મી ‘બ્રિક્સ’ (BRICS) શિખર પરિષદમાં ભાગ લેવા માટે પુતિનની આ ભારત મુલાકાત પર હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર મંડાયેલી છે. રશિયન સરકાર (ક્રેમલિન) દ્વારા પણ સત્તાવાર રીતે આ ઐતિહાસિક મુલાકાતની પુષ્ટિ કરી દેવામાં આવી છે.
અહેવાલો અનુસાર, બ્રિક્સ સંગઠનની આ મહત્વપૂર્ણ સમિટ ૧૨ અને ૧૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ ભારતીય પાટનગર નવી દિલ્હીના પ્રગતિ મેદાન સ્થિત ભવ્ય ભારત મંડપમ ખાતે યોજાશે. આ મુલાકાત એટલા માટે પણ ખાસ અને અભૂતપૂર્વ માનવામાં આવી રહી છે કારણ કે એક જ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં રાષ્ટ્રપતિ પુતિનની આ બીજી ભારત મુલાકાત હશે. આ અગાઉ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં તેઓ ભારત-રશિયા વાર્ષિક દ્વિપક્ષીય શિખર સંમેલનમાં ભાગ લેવા નવી દિલ્હી આવ્યા હતા. ખૂબ જ ટૂંકા અંતરાલમાં રશિયન પ્રમુખનું ભારત આવવું એ દર્શાવે છે કે બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો વચ્ચે રશિયા માટે ભારતનું સ્થાન કેટલું સર્વોપરી છે.
શા માટે વિશ્વની નજર દિલ્હી બ્રિક્સ સમિટ પર ટકેલી છે?
વર્ષ ૨૦૨૬માં બ્રિક્સ જૂથની અધ્યક્ષતા ભારત સંભાળી રહ્યું છે. ભારતની અધ્યક્ષતા હેઠળ યોજાનારી આ બેઠક માત્ર એક ઔપચારિક મિલન નથી, પરંતુ વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) પરિસ્થિતિઓને જોતાં તે ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક બની ગઈ છે. વિશ્વ હાલમાં પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ, રક્તપાત, કાચા તેલના ભડકે બળતા ભાવો અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનના ખોરવાઈ જવાથી પરેશાન છે. પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકાની આર્થિક નીતિઓ સામે વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ બુલંદ કરવા માટે બ્રિક્સ એક મજબૂત મંચ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
બ્રિક્સ હવે માત્ર પાંચ દેશો (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા) પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું. સંગઠનનો વ્યાપ હવે ઘણો મોટો થયો છે. આ જૂથમાં તાજેતરમાં જ ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ઈરાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) જેવા મધ્ય-પૂર્વ અને આફ્રિકાના પ્રભાવશાળી દેશોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ઈરાન અને UAE જેવા તેલ ઉત્પાદક દેશોના જોડાવાથી વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર પર બ્રિક્સનો દબદબો અસાધારણ રીતે વધી ગયો છે. આ નવા સભ્યોના પ્રવેશ બાદ નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી આ પ્રથમ મોટી સમિટ છે, જે પશ્ચિમ એશિયા અને આફ્રિકન ક્ષેત્રમાં બ્રિક્સના વધતા પ્રભાવની સાબિતી આપશે.
યાદ રહે કે, બ્રિક્સ નેતાઓની છેલ્લી ભવ્ય બેઠક ગયા વર્ષે એટલે કે જુલાઈ ૨૦૨૫માં બ્રાઝિલના અત્યંત સુંદર શહેર રિયો ડી જાનેરોમાં ૧૭મી સમિટ તરીકે યોજાઈ હતી. ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધીમાં વિશ્વમાં ઘણી નવી કટોકટીઓ ઊભી થઈ છે, જેના કારણે આ વખતે દિલ્હીમાં થનારી મંથન પ્રક્રિયા વૈશ્વિક અર્થતંત્રને નવી દિશા આપી શકે છે.
પૂર્વતૈયારીઓ અને રાજદ્વારી સળવળાટ
દિલ્હી સમિટને સફળ બનાવવા માટે બંને દેશોના રાજદ્વારીઓ રાત-દિવસ એક કરી રહ્યા છે. આ મહિનાની શરૂઆતમાં જ રશિયાના અનુભવી વિદેશ પ્રધાન સેર્ગેઈ લવરોવ બ્રિક્સ વિદેશ પ્રધાનોની બેઠકમાં ભાગ લેવા ભારત આવ્યા હતા. આ મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે એક લાંબી અને વિશેષ મુલાકાત કરી હતી. લવરોવે તાજેતરમાં એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, “ભારત અને રશિયા વચ્ચેની ‘વિશેષ અને વિશેષાધિકૃત વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ (Special and Privileged Strategic Partnership) સમયની કસોટી પર ખરી ઉતરી છે અને તે સતત વધુ મજબૂત બની રહી છે.” બંને દેશો સંરક્ષણથી લઈને સ્પેસ ટેકનોલોજી સુધીના ક્ષેત્રોમાં ખભેખભો મિલાવીને કામ કરી રહ્યા છે, જે પશ્ચિમી દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
પીએમ મોદી અને પુતિનની દ્વિપક્ષીય બેઠક પર અટકળો
બ્રિક્સ સમિટની સમાંતર, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચે એક હાઈ પ્રોફાઈલ દ્વિપક્ષીય (Bilateral) બેઠક પણ યોજાવાની છે. આ બેઠકના એજન્ડામાં કેટલાય સળગતા મુદ્દાઓ સામેલ હશે:
- સંરક્ષણ સહયોગ (Defense Cooperation): ભારત લાંબા સમયથી રશિયન હથિયારો અને ટેકનોલોજી પર નિર્ભર રહ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં એસ-૪૦૦ મિસાઇલ સિસ્ટમની ડિલિવરી અને સંયુક્ત સૈન્ય ઉત્પાદન (મેક ઇન ઇન્ડિયા હેઠળ) અંગે મહત્વના નિર્ણયો લેવાઈ શકે છે.
- ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security): પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો છતાં ભારત રશિયા પાસેથી સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદી રહ્યું છે. આ બેઠકમાં લાંબા ગાળાના તેલ સપ્લાય અને પેમેન્ટ માટે ‘રૂપી-રૂબલ’ મિકેનિઝમને વધુ સક્ષમ બનાવવા પર ચર્ચા થશે.
- વેપાર અને આર્થિક સંબંધો: બંને દેશો વચ્ચે પરસ્પર વેપાર સંતુલન જાળવવા અને નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) ને ઝડપી બનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે.
- વૈશ્વિક સુરક્ષા અને આતંકવાદ: અફઘાનિસ્તાનની સ્થિતિ અને મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને રોકવા માટે બંને નેતાઓ વૈશ્વિક મંચ પરથી શાંતિની અપીલ કરી શકે છે.
આ મુલાકાત ભારત માટે શા માટે માઈલસ્ટોન સાબિત થશે?
આંતરરાષ્ટ્રીય મામલાના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પુતિનની આ ભારત મુલાકાત નવી દિલ્હીની વૈશ્વિક રાજદ્વારી ક્ષમતાની અગ્નિપરીક્ષા સમાન હશે. ભારત હાલમાં વિશ્વની મહાસત્તાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની અત્યંત જટિલ અને કળાત્મક વિદેશ નીતિ (Multi-alignment Policy) પર ચાલી રહ્યું છે. એક તરફ ભારત અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે ‘ક્વાડ’ (QUAD) સંગઠનમાં સક્રિય છે, તો બીજી તરફ તે રશિયા અને ચીન સાથે ‘બ્રિક્સ’ અને ‘એસસીઓ’ (SCO) માં પણ એટલું જ સક્રિય છે.
જ્યારે અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશો રશિયાને વૈશ્વિક સ્તરે એકલું-અટૂલું પાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતે નવી દિલ્હીમાં પુતિનનું લાલ જાજમ પાથરીને સ્વાગત કરવાનો નિર્ણય કરીને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ભારત પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને સ્વાયત્ત વિદેશ નીતિ સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં કરે. આ મુલાકાત ભારત-રશિયાના પરંપરાગત સંબંધોને નવી ઊંચાઈ અને ગતિ આપશે, સાથે જ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની મધ્યસ્થી અને નેતૃત્વ કરવાની છબીને વધુ મજબૂત બનાવશે.
