ભારત-ફ્રાન્સ સંરક્ષણ ક્રાંતિ: ૧૧૪ નવા રાફેલ F4 માટે વાટાઘાટો તેજ, ભારતનો ‘મિશન સોફ્ટવેર’ પર આગ્રહ.
ભારતીય વાયુસેના (IAF) અત્યારે ઈતિહાસના સૌથી મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઉભી છે. ચીન અને પાકિસ્તાન એમ બે મોરચે યુદ્ધની સંભાવનાઓને જોતા વાયુસેનાને ઓછામાં ઓછી ૪૨ સ્ક્વોડ્રનની જરૂર છે, પરંતુ હાલમાં આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર ૨૯ સુધી મર્યાદિત રહી ગઈ છે. આ શૂન્યાવકાશને ભરવા માટે ભારત સરકાર ૧૧૪ ‘મલ્ટીરોલ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ’ (MRFA) સોદા હેઠળ રાફેલ વિમાનોની ખરીદી કરવા માંગે છે. જોકે, આ વખતે આ સોદો માત્ર વિમાનની સંખ્યા કે કિંમત પૂરતો મર્યાદિત નથી, પણ ‘ટેકનોલોજીકલ સ્વાયત્તતા’ પર આવીને અટક્યો છે.
શું છે વાયુસેનાની ખાસ માંગ?
ભારતીય વાયુસેના આ વખતે ૧૧૪ રાફેલ જેટ માટે ‘સોફ્ટવેર સાર્વભૌમત્વ’ (Software Sovereignty) નો આગ્રહ રાખી રહી છે. વાયુસેના ઇચ્છે છે કે ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ રાફેલમાં નવા સોફ્ટવેર અપડેટ કરવા હોય કે ભારતમાં બનેલા દેશી હથિયારો (જેમ કે અસ્ત્ર મિસાઈલ) ને વિમાન સાથે જોડવા હોય, ત્યારે દર વખતે ફ્રાન્સ કે દસોલ્ટ એવિએશનની પરવાનગી લેવી ન પડે. વાયુસેના વિમાનના મિશન સોફ્ટવેર પર સ્વતંત્ર નિયંત્રણ ઇચ્છે છે જેથી યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં ભારત પોતાની રીતે વિમાનની ક્ષમતામાં ફેરફાર કરી શકે.
સોર્સ કોડ અને API સ્તરનો વિવાદ
સામાન્ય રીતે, કોઈ પણ વિમાન ઉત્પાદક કંપની તેના વિમાનનો ‘સોર્સ કોડ’ (મૂળ પ્રોગ્રામિંગ) બીજા દેશને આપતી નથી, કારણ કે તે તેમની બૌદ્ધિક સંપત્તિ (Intellectual Property) ગણાય છે. રાફેલના કિસ્સામાં પણ ફ્રાન્સ સંપૂર્ણ સોર્સ કોડ આપવા તૈયાર નથી.
ભારતીય એન્જિનિયરોએ મધ્યમ માર્ગ કાઢતા API (એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામિંગ ઇન્ટરફેસ) સ્તર સુધીની એક્સેસ માંગી છે. આનો અર્થ એ થાય કે દસોલ્ટ મુખ્ય ફ્લાઇટ કંટ્રોલ પોતાની પાસે રાખે, પરંતુ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો વિમાનના સોફ્ટવેરમાં પોતાના મોડ્યુલ ઉમેરી શકે અને ભારતીય હથિયારોને વિમાનની સિસ્ટમ સાથે ‘ઇન્ટિગ્રેટ’ કરી શકે.
સ્ક્વોડ્રનની તાકીદની જરૂરિયાત
ભારતને હાલમાં ૭૫૬ ફાઇટર જેટની જરૂર છે, તેની સામે અત્યારે માત્ર ૫૨૨ જેટલા વિમાનો કાર્યરત છે. જૂના થઈ ગયેલા મિગ-૨૧ અને અન્ય વિમાનો નિવૃત્ત થઈ રહ્યા હોવાથી આ અછત વધી રહી છે.
તેજસ માર્ક-૧: HAL તેજસનું ઉત્પાદન વધારી રહ્યું છે.
AMCA પ્રોજેક્ટ: ભારત પાંચમી પેઢીના ફાઇટર જેટ પર કામ કરી રહ્યું છે.
પરંતુ આ બંને પ્રોજેક્ટ્સમાં સમય લાગે તેમ હોવાથી ૧૧૪ રાફેલ એ ભારત માટે તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે. નવા રાફેલ જેટ F4 શ્રેણીના હશે, જે હાલમાં ભારતીય વાયુસેના પાસે રહેલા ૩૬ રાફેલ કરતા વધુ આધુનિક અને ઘાતક હશે.
શું સોદો અટકવાની શક્યતા છે?
ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોનની આગામી નવી દિલ્હી મુલાકાત દરમિયાન આ સોદા પર અંતિમ મહોર લાગવાની શક્યતા છે. ફ્રાન્સ ભારતનો સૌથી વિશ્વાસુ સંરક્ષણ ભાગીદાર રહ્યો છે, તેથી નિષ્ણાતો માને છે કે ફ્રાન્સ સોફ્ટવેર બાબતે કેટલીક છૂટછાટો આપી શકે છે. ભારત અત્યારે અમેરિકાના એફ-૧૫ કે એફ-૨૧ વિમાનોના વિકલ્પને પણ ધ્યાનમાં રાખી રહ્યું છે, જે ફ્રાન્સ માટે ચિંતાનો વિષય છે. તેથી, બજારમાં ટકી રહેવા દસોલ્ટ ભારતની શરતો સ્વીકારી શકે છે.
ભારત હવે માત્ર ‘ખરીદનાર’ દેશ નથી રહેવા માંગતો, પણ ‘આત્મનિર્ભર’ બનવા માંગે છે. રાફેલ સોદામાં સોફ્ટવેર પર નિયંત્રણની માંગ એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે વિદેશી ટેકનોલોજી પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને પોતાની સંરક્ષણ ક્ષમતાને પોતાના હાથમાં રાખવા માંગે છે. જો ફ્રાન્સ આ શરત માનશે, તો આ સોદો વિશ્વનો સૌથી મોટો અને વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ કરાર સાબિત થશે.
