સગા ભાઈ કે પિતરાઈ ભાઈ? કોની ગિફ્ટ પર લાગે છે ટેક્સ? રાખી પહેલાં જાણી લો આ મોટી ગેરસમજ!
રક્ષાબંધન એ માત્ર એક સામાન્ય તહેવાર નથી, પરંતુ ભાઈ-બહેનના પવિત્ર પ્રેમ, સમર્પણ અને અતુટ વિશ્વાસનું પ્રતિક છે. આ શુભ દિવસે બહેન પોતાના ભાઈની કલાઈ પર સ્નેહનું રક્ષાસૂત્ર બાંધે છે અને ભાઈ તેના રક્ષણના વચન સાથે શગુન રૂપે વિવિધ ભેટ આપે છે. આજના આધુનિક સમયમાં શગુનનું સ્વરૂપ પણ ઘણું બદલાયું છે. હવે બહેનોને માત્ર નાના-મોટા રોકડ પાકીટ કે મીઠાઈ જ નથી મળતી, પરંતુ લાખો રૂપિયાના કેશ, સોના-ચાંદીના કિંમતી ઘરેણાં, શેર માર્કેટના શેર્સ, કાર કે પછી જમીન-મકાન જેવી કિંમતી પ્રોપર્ટી પણ ભેટમાં આપવામાં આવે છે.
પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આનંદ અને ઉત્સાહના આ વાતાવરણ વચ્ચે પણ આવકવેરા વિભાગ (Income Tax Department) તમારી આ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ પર નજર રાખીને બેઠો હોય છે? ઘણા લોકોને એવો ભ્રમ હોય છે કે તહેવાર કે પવિત્ર પ્રસંગે મળેલી કોઈપણ ભેટ સંપૂર્ણપણે ટેક્સ ફ્રી જ હોય છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. તમારી બહેનના હાથમાં આવનારી ભેટ પર ઈન્કમ ટેક્સ લાગશે કે નહીં, તેનો આધાર કાયદાની વિવિધ કલમો અને આપનાર વ્યક્તિ સાથેના કાયદેસરના સંબંધ પર રહેલો છે.
સેક્શન 56(2)(x) અને સગા ભાઈ તરફથી મળતી ભેટના નિયમો
આવકવેરા કાયદાના સેક્શન 56(2)(x) હેઠળ ભેટ (Gift) પર ટેક્સ આકારણીના નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. સામાન્ય નિયમ એવો છે કે જો કોઈ વ્યક્તિને એક નાણાકીય વર્ષ (Financial Year) દરમિયાન બિન-સગાં (Non-relatives) પાસેથી કુલ 50,000 રૂપિયાથી વધુની ભેટ મળે, તો તે આખી રકમ ‘અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી આવક’ (Income from Other Sources) ગણવામાં આવે છે અને વ્યક્તિના ટેક્સ સ્લેબ મુજબ તેના પર કર વસૂલવામાં આવે છે.
પરંતુ આ કાયદામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને મોટી રાહત આપવામાં આવી છે: તૈયાર કરાયેલી ‘સગાં-સંબંધીઓ’ (Relatives) ની વ્યાખ્યામાંથી મળતી ભેટ પર કોઈ સીમા કે ટેક્સ નથી.
આવકવેરા કાયદા મુજબ બહેન માટે તેનો સગો ભાઈ (Real Brother) આ કાયદેસરની ‘રિલેટિવ’ ની શ્રેણીમાં આવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે સગો ભાઈ પોતાની બહેનને ગમે તેટલી કિંમતની ભેટ આપે, બહેને તેના પર એક પણ રૂપિયો ટેક્સ ચૂકવવો પડતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો રક્ષાબંધનના દિવસે સગો ભાઈ પોતાની બહેનને 1 લાખ રૂપિયા રોકડા અને સાથે 2 લાખ રૂપિયાની સોનાની ચેઈન આપે, તો પણ બહેન માટે આ સમગ્ર 3 લાખ રૂપિયાની ભેટ પૂર્ણપણે ટેક્સ ફ્રી રહે છે.
સગા ભાઈ અને પિતરાઈ ભાઈ (Cousin) વચ્ચેનો ટેક્સ તફાવત
મોટાભાગના ભારતીય પરિવારો સંયુક્ત કુટુંબની ભાવના ધરાવે છે, તેથી સગા અને પિતરાઈ ભાઈ-બહેનો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નથી. પરંતુ દેશનો ઈન્કમ ટેક્સ લો આ બાબતમાં અત્યંત સ્પષ્ટ અને કડક છે. અહીં જ મોટા ભાગના લોકો ગેરસમજનો શિકાર બની જાય છે.
આવકવેરા અધિનિયમની સેક્શન 56(2)(x) હેઠળ સગા ભાઈને ‘રિલેટિવ’ માનવામાં આવ્યો છે, પરંતુ પિતરાઈ ભાઈ (Cousin Brother – કાકા, બાપા કે મામાનો છોકરો) આ યાદીમાંથી બહાર છે.
આ નિયમનું પરિણામ ખૂબ મોટું આવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
જો બહેનને તેના સગા ભાઈ તરફથી 75,000 રૂપિયાની કેશ કે ગિફ્ટ મળે, તો તેના પર ઝીરો ટેક્સ લાગશે.
પરંતુ, જો એ જ 75,000 રૂપિયાની ભેટ બહેનને તેના પિતરાઈ ભાઈ (Cousin) તરફથી મળે, તો બહેને આ આખેઆખી 75,000 રૂપિયાની રકમ પોતાની આવકમાં ઉમેરીને પોતાના ટેક્સ સ્લેબ પ્રમાણે ટેક્સ ભરવો પડશે.
અહીં એ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે 50,000 રૂપિયાની મર્યાદા એ કોઈ છૂટછાટ (Deduction) નથી પરંતુ એક સીમા છે. જો તમને આખા વર્ષ દરમિયાન મિત્રો કે પિતરાઈ ભાઈઓ પાસેથી મળેલી ભેટનો સરવાળો 49,000 રૂપિયા થાય, તો કોઈ ટેક્સ નહીં લાગે. પરંતુ જો આ રકમ 51,000 રૂપિયા થઈ જાય, તો માત્ર ઉપરના 1,000 રૂપિયા પર જ નહીં, પરંતુ આખેઆખા 51,000 રૂપિયા પર ટેક્સ ગણાશે. નોંધનીય છે કે લગ્ન (Marriage) પ્રસંગે કોઈપણ વ્યક્તિ પાસેથી મળેલી ભેટ ટેક્સ ફ્રી હોય છે, પરંતુ રાખી, દિવાળી કે જન્મદિવસ પર આ છૂટ મળતી નથી.
મિલકત (Property) ભેટમાં આપતી વખતે સ્ટેમ્પ ડ્યુટીનો નિયમ
ઘણા કિસ્સાઓમાં ભાઈઓ પોતાની બહેન પ્રત્યેના પ્રેમથી પ્રેરાઈને ફ્લેટ, જમીનનો પ્લોટ કે અન્ય અચળ મિલકત (Immovable Property) ભેટમાં આપતા હોય છે. વિના મૂલ્યે મળેલી આવી અચળ સંપત્તિના કિસ્સામાં ભેટની કિંમત નક્કી કરવા માટે તે મિલકતની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી વેલ્યુ (Stamp Duty Value) ધ્યાને લેવાય છે.
જો સગો ભાઈ 40 લાખ રૂપિયાની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી વેલ્યુ ધરાવતો ફ્લેટ બહેનના નામે ગિફ્ટ ડીડ (Gift Deed) કરીને આપે છે, તો સગા સંબંધના કારણે બહેનને આના પર કોઈ આવકવેરો લાગતો નથી. જોકે, આ પ્રોપર્ટીનું વિધિવત ગિફ્ટ ડીડ રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું અને નિયમાનુસાર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ચૂકવવી ફરજિયાત છે. જો આ જ 40 લાખનો ફ્લેટ કોઈ મિત્ર કે પિતરાઈ ભાઈ દ્વારા ભેટમાં અપાયો હોત, તો બહેને તે જ વર્ષે 40 લાખ રૂપિયા પર ભારે ટેક્સ ચૂકવવો પડ્યો હોત.
કેશ ગિફ્ટ (Cash Gift) લેતી વખતે આ મોટી ભૂલ ન કરતા: સેક્શન 269ST ની પેનલ્ટી
ભાવનાઓમાં આવીને ઘણીવાર ભાઈ પોતાની બહેનને મોટી રકમ રોકડ (Cash) માં આપી દે છે. પરંતુ અહીં જ કાયદાની એક મોટી જાળ પથરાયેલી છે, જે મોટાભાગના લોકોને ખબર હોતી નથી.
આવકવેરા કાયદાની સેક્શન 269ST મુજબ, કોઈ પણ વ્યક્તિ એક દિવસમાં અથવા એક જ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં કોઈ એક વ્યક્તિ પાસેથી ૨ લાખ રૂપિયા કે તેથી વધુની રકમ કેશ (રોકડ) માં સ્વીકારી શકતી નથી.
આ નિયમ સગા ભાઈ-બહેન પર પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે. જો ભાઈ બહેનને પ્રેમથી 2 લાખ રૂપિયા રોકડા આપે છે, તો સગા ભાઈ હોવાને કારણે ઈન્કમ ટેક્સ તો નહીં લાગે, પરંતુ સેક્શન 271DA હેઠળ બહેન પર બરાબર 2 લાખ રૂપિયા (૧૦૦ ટકા) નો દંડ (Penalty) થઈ શકે છે!
તેથી, જ્યારે પણ ભાઈ પોતાની બહેનને 2 લાખ કે તેથી વધુની મોટી રકમ ભેટ આપવા માગતો હોય, ત્યારે તે હંમેશા બેંક ચેક (Cheque), NEFT, RTGS અથવા UPI જેવા ડિજિટલ માધ્યમોથી જ ટ્રાન્સફર કરવી જોઈએ. રોકડ વ્યવહારોથી દૂર રહેવું જ સમજદારી છે.
ભેટમાં મળેલા પૈસા પરના વ્યાજ અને કમાણી પર કોનો ટેક્સ?
ભાઈ તરફથી ભેટ મળી ગયા પછી તે રકમ બહેનની પોતાની વ્યક્તિગત મિલકત બની જાય છે. જો બહેન તે મળેલા પૈસાને બેંકમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD), મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કે શેરબજારમાં રોકાણ કરે છે, તો તેના પરથી થતી વ્યાજ કે ડિવિડન્ડની કમાણી પર બહેને પોતે જ ટેક્સ આપવો પડશે.
ઈન્કમ ટેક્સની સેક્શન 64 હેઠળ આવકની ક્લબિંગ (Clubbing of Income) ના જે નિયમો છે, તે પતિ-પત્ની કે સગીર (Minor) બાળકો વચ્ચે લાગુ પડે છે. ભાઈ અને પુખ્ત વયની બહેન વચ્ચે ક્લબિંગનો નિયમ લાગુ પડતો નથી. તેથી ભાઈએ આપેલી ભેટ પર ભાઈનો કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી, પરંતુ તે ભેટમાંથી ભવિષ્યમાં થતી કમાણી બહેનની આવક ગણાશે.
