ફાઇટર જેટથી લઈને ઇલેક્ટ્રિક વાહન સુધી: જાણો કેમ ભારત માટે ‘રેર અર્થ મેગ્નેટ’ બનશે ગેમ-ચેન્જર

ભારત સૌથી શક્તિશાળી મેગ્નેટ બનાવશે; ફાઇટર જેટમાં થશે ઉપયોગ, ₹૭,૨૮૦ કરોડની યોજના

ભારતની સંરક્ષણ અને તકનીકી ક્ષમતામાં એક નવો અધ્યાય ઉમેરાયો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આગેવાની હેઠળની કેન્દ્ર સરકારે ભારતને હાઈ-ટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનાવવા માટે ₹૭,૨૮૦ કરોડની મહત્વાકાંક્ષી યોજના સાથે વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે. આ યોજના હેઠળ હવે દુનિયાના સૌથી શક્તિશાળી ‘રેર અર્થ મેગ્નેટ’ (Rare Earth Magnets) ભારતમાં જ બનશે, જેનો સીધો ઉપયોગ આપણા ફાઇટર જેટ્સ અને અત્યાધુનિક સંરક્ષણ પ્રણાલીઓમાં કરવામાં આવશે.

ભારત સરકાર ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાન હેઠળ હવે એવા ક્ષેત્રમાં ડગ માંડી રહી છે જ્યાં અત્યાર સુધી માત્ર ચીનનું વર્ચસ્વ હતું. ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલયે ‘સિન્ટર્ડ રેર અર્થ કાયમી ચુંબક’ (Sintered Rare Earth Permanent Magnets) ના ઉત્પાદન માટે સત્તાવાર રીતે વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડી દીધું છે. આ ચુંબક એટલા શક્તિશાળી છે કે તેના વિના આધુનિક ફાઇટર જેટ, મિસાઇલ ગાઇડન્સ સિસ્ટમ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) ની કલ્પના કરવી અશક્ય છે.

ચીનનો દબદબો ખતમ કરવાની રણનીતિ

વર્તમાનમાં, વિશ્વના કુલ રેર અર્થ મેગ્નેટ પુરવઠાનો ૯૦ ટકા હિસ્સો એકલું ચીન ધરાવે છે. ભારત અત્યાર સુધી આ ચુંબકોની આયાત પર નિર્ભર હતું. ૨૬ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ દ્વારા મંજૂર કરાયેલી આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ આ નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. ૨૦ માર્ચ, ૨૦૨૬ થી ટેન્ડરના દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ કરી દેવામાં આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે સરકાર આ પ્રોજેક્ટ પર કેટલી ગંભીરતાથી કામ કરી રહી છે.

અત્યાધુનિક યુદ્ધ માટે તૈયાર ભારત: 20,000 કરોડના સ્વદેશી ડ્રોનથી સજ્જ થશે સેના

કેરળમાં આજથી ચોમાસાનું સત્તાવાર આગમન, દેશના ૧૨ રાજ્યોમાં ભારે વરસાદની આશંકા

રોકાણ અને પ્રોત્સાહનનું માળખું

સરકારે આ યોજના માટે કુલ ₹૭,૨૮૦ કરોડનું મજબૂત બજેટ ફાળવ્યું છે:

• મૂડી સહાય: પસંદગી પામેલી કંપનીઓને ₹૭૫૦ કરોડ સુધીની કેપિટલ સપોર્ટ આપવામાં આવશે.

• વેચાણ-સંબંધિત પ્રોત્સાહન (PLI): ઉત્પાદન અને વેચાણના આધારે ₹૬,૪૫૦ કરોડના ઇન્સેન્ટિવ્સ આપવામાં આવશે.

• ઉત્પાદન લક્ષ્ય: વાર્ષિક ૬,૦૦૦ મેટ્રિક ટન ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. આ કામગીરી ત્રણ અલગ-અલગ લો-કોસ્ટ કંપનીઓને સોંપવામાં આવશે, જેમાંથી દરેકને ૬૦૦ થી ૧,૨૦૦ મેટ્રિક ટનની ક્ષમતા ફાળવવામાં આવશે.

NdFeB મેગ્નેટ: વિજ્ઞાન અને ઉપયોગ

આ રેર અર્થ મેગ્નેટ મુખ્યત્વે નિયોડીમિયમ, આયર્ન અને બોરોન (NdFeB) થી બનેલા હોય છે. આ ચુંબકોની ખાસિયત એ છે કે: ૧. અતિશય શક્તિ: તેઓ સામાન્ય ચુંબક કરતા અનેક ગણા શક્તિશાળી હોય છે. ૨. વીજળી વગર કાર્ય: એકવાર મેગ્નેટાઈઝ થયા પછી, તેઓ કોઈ પણ બાહ્ય ઉર્જા સ્ત્રોત વગર સતત ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે. ૩. ઉપયોગ: સ્માર્ટફોન સ્પીકર્સ, હાર્ડ ડ્રાઈવ્સ, વિન્ડ ટર્બાઇન, અને સૌથી મહત્વનું એટલે કે ફાઇટર જેટના રડાર અને મિસાઈલ કંટ્રોલ સિસ્ટમમાં તેનો અનિવાર્ય ઉપયોગ થાય છે.

કાચા માલની ખાતરી

રેર અર્થ પ્રોજેક્ટમાં સૌથી મોટો પડકાર કાચા માલનો હોય છે. આ માટે ભારત સરકારની કંપની IREL લિમિટેડ જવાબદારી સંભાળશે. IREL આ ચુંબક બનાવવા માટે જરૂરી ‘NdPr ઓક્સાઈડ’ નો સતત પુરવઠો પૂરો પાડશે, જેથી ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં કોઈ અવરોધ ન આવે.

ટેન્ડર પ્રક્રિયાની વિગતો

સરકારે જાહેર કરેલા સમયપત્રક મુજબ:

હવે 10 વર્ષથી વધુ સમય નહીં મળે! જાણી લો MBBS પાસ કરવાનો નવો સરકારી નિયમ

કર્ણાટકના નવા મુખ્યમંત્રી બન્યા ડી.કે. શિવકુમાર: રાહુલ ગાંધી અને ખડગેની હાજરીમાં લીધા શપથ

• ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૬: ટેન્ડર દસ્તાવેજોની ઉપલબ્ધતા.

• ૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬: પ્રી-બિડ મીટિંગ.

• ૨૮ મે ૨૦૨૬: અરજી સબમિટ કરવાની અંતિમ તારીખ.

• ૨૯ મે ૨૦૨૬: ટેકનિકલ બિડ ખોલવામાં આવશે.

ભારતની આ પહેલ માત્ર આર્થિક નફો મેળવવા માટે નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા માટે અનિવાર્ય છે. રેર અર્થ મેગ્નેટના ઉત્પાદન સાથે ભારત ભવિષ્યની ગ્રીન ટેકનોલોજી અને અત્યાધુનિક સંરક્ષણ સાધનોના નિર્માણમાં વિશ્વના અગ્રણી દેશોની હરોળમાં આવી જશે.