એક્સપાયરી ડેટ વાળો ગેસ સિલિન્ડર બની શકે છે ટાઈમ બોમ્બ
આપણા ઘરોના રસોડામાં વપરાતો એલપીજી (LPG) ગેસ સિલિન્ડર રોજિંદા જીવનનો એક અનિવાર્ય ભાગ છે. સવારની ચા બનાવવાથી લઈને રાતનું ભોજન રાંધવા સુધી, તેનો ઉપયોગ દેશના કરોડો ઘરોમાં દરરોજ થાય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય ગેસ સિલિન્ડરની ટોચ પર, રેગ્યુલેટરની આસપાસ આવેલી ત્રણ લોખંડની પટ્ટીઓ (ગાર્ડ રિંગ્સ) ને ધ્યાનથી જોઈ છે? જો તમે જોયું હશે, તો તેમાંથી એક પટ્ટીની અંદરની બાજુએ A-26, B-27, C-28, અથવા D-29 જેવો કોઈ કોડ મોટા અક્ષરોમાં લખાયેલો જોવા મળશે.
મોટાભાગના લોકો આ કોડને માત્ર એક સામાન્ય સીરીયલ નંબર અથવા પ્રોડક્શન કોડ સમજીને અવગણી દે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ કોઈ સાદો નંબર નથી, પરંતુ તમારી અને તમારા પરિવારની સલામતી સાથે જોડાયેલો એક અત્યંત મહત્વનો ગુપ્ત કોડ છે. આ કોડને સમજ્યા વિના ગેસ સિલિન્ડરનો ઉપયોગ કરવો એટલે અજાણતાં જ કોઈ મોટી હોનારતને આમંત્રણ આપવું.
જેમ આપણે બજારમાંથી કોઈ ખાદ્ય પદાર્થ, દૂધ કે દવા ખરીદતી વખતે તેની ‘એક્સપાયરી ડેટ’ (સમાપ્તિ તારીખ) અચૂક ચેક કરીએ છીએ, તેમ જ ગેસ સિલિન્ડરનું પણ એક ચોક્કસ આયુષ્ય હોય છે. ગેસ સિલિન્ડરો મજબૂત લોખંડના બનેલા હોય છે અને તેમાં કાયમ અત્યંત ભારે દબાણ હેઠળ એલપીજી ગેસ ભરવામાં આવે છે. લાંબા સમય સુધી વપરાશના કારણે તેના વાલ્વ ઢીલા પડવા, કાટ લાગવો કે લોખંડ નબળું પડવાનું જોખમ રહે છે. આથી, ઇન્ડેન, એચપી કે ભારત ગેસ જેવી મોટી તેલ અને ગેસ કંપનીઓ દર થોડા વર્ષે દરેક સિલિન્ડરનું કડક ટેકનિકલ નિરીક્ષણ કરે છે. આ નિરીક્ષણ અથવા ફરીથી પરીક્ષણ (Re-testing) કરવાની નિયત તારીખ જ સિલિન્ડર પર કોડ સ્વરૂપે લખેલી હોય છે.
અંગ્રેજી અક્ષરો A, B, C, D પાછળનું રહસ્ય
સિલિન્ડરની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને સરળતાથી સમજવા માટે ગેસ કંપનીઓએ વર્ષના ૧૨ મહિનાને ચાર ત્રિમાસિક ભાગોમાં વહેંચ્યા છે, જેના માટે અંગ્રેજીના પ્રથમ ચાર મૂળાક્ષરોનો ઉપયોગ થાય છે:
-
‘A’ અક્ષરનો અર્થ: વર્ષનું પ્રથમ ક્વાર્ટર, એટલે કે જાન્યુઆરી, ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ મહિનો.
-
‘B’ અક્ષરનો અર્થ: વર્ષનું બીજું ક્વાર્ટર, એટલે કે એપ્રિલ, મે અને જૂન મહિનો.
-
‘C’ અક્ષરનો અર્થ: વર્ષનું ત્રીજું ક્વાર્ટર, એટલે કે જુલાઈ, ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર મહિનો.
-
‘D’ અક્ષરનો અર્થ: વર્ષનું ચોથું ક્વાર્ટર, એટલે કે ઓક્ટોબર, નવેમ્બર અને ડિસેમ્બર મહિનો.
અક્ષરની તરત જ બાજુમાં લખેલા બે આંકડા તે વર્ષ દર્શાવે છે જેમાં સિલિન્ડરનું ટેસ્ટિંગ થવાનું બાકી છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારા ઘરે આવેલા ગેસ સિલિન્ડરની પટ્ટી પર A-26 લખેલું હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે આ સિલિન્ડરની ટેસ્ટિંગની છેલ્લી તારીખ માર્ચ ૨૦ animation (૨૦૨૬) છે. જો તેના પર D-28 લખેલું હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે ડિસેમ્બર ૨૦૨૮ માં તેનું ફરીથી પરીક્ષણ થવું અનિવાર્ય છે.
જો જૂનો કે એક્સપાયર થયેલો સિલિન્ડર ઘરમાં આવી જાય તો?
જો તમે અજાણતામાં એવો સિલિન્ડર ઘરમાં લઈ આવો છો જેની ટેસ્ટિંગની સમય મર્યાદા વીતી ગઈ છે, તો તે ટેકનિકલ ભાષામાં ‘અસુરક્ષિત’ અને કાયદાકીય રીતે ‘એક્સપાયર્ડ’ ગણાય છે. આવા સિલિન્ડરોમાં ગેસનું પ્રેશર સહન કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે, જેના લીધે વાલ્વ લીક થવો અથવા બોડીમાંથી ગેસ નીકળવાની શક્યતા અનેક ગણી વધી જાય છે. રસોઈ કરતી વખતે કે રેગ્યુલેટર ફિટ કરતી વખતે થતી નાની અમથી ચૂંક પણ આખા ઘરમાં આગ લગાડી શકે છે અને સિલિન્ડર બ્લાસ્ટ જેવી ભયાનક હોનારત સર્જી શકે છે.
ગેસ કંપનીઓ કેવી રીતે કરે છે તપાસ?
જ્યારે કોઈ સિલિન્ડરની ટેસ્ટિંગ ડેટ નજીક આવે છે, ત્યારે કંપનીઓ તેને પોતાના બોટલિંગ પ્લાન્ટમાં પાછું મંગાવી લે છે. ત્યાં નિષ્ણાતોની દેખરેખ હેઠળ તેનું ‘હાઇડ્રો-ટેસ્ટ’ કરવામાં આવે છે, જેમાં સામાન્ય ક્ષમતા કરતાં ૫ ગણું વધુ હવાનું દબાણ આપીને લીકેજ ચેક કરાય છે. જો સિલિન્ડર આ કઠિન પરીક્ષામાં પાસ થાય, તો જ તેના પર નવો ફ્યુચર કોડ (જેમ કે B-31 અથવા C-32) લખીને તેને ફરી માર્કેટમાં મોકલાય છે. જે સિલિન્ડર નબળો સાબિત થાય, તેને કચડીને તરત જ ભંગાર (સ્ક્રેપ) માં ફેંકી દેવાય છે.
તેથી, એક જાગૃત અને જવાબદાર ગ્રાહક તરીકે, જ્યારે પણ તમારા ઘરે સિલિન્ડરની ડિલિવરી થાય, ત્યારે ડિલિવરી કરનાર વ્યક્તિની સામે જ ગાર્ડ રિંગ પરનો કોડ ચોક્કસ જુઓ. જો તે તારીખ વીતી ગઈ હોય, તો તે સિલિન્ડર સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરો અને એજન્સીને તેની ફરિયાદ કરો. તમારી સાવચેતી જ તમારા પરિવારનું સાચું રક્ષણ છે.
