રશિયા-અમેરિકાની ‘ગૂપ્ત ડીલ’: યુક્રેન માટે વેનેઝુએલાનો સોદો? જાણો શું છે પુતિનનો અસલી ગેમપ્લાન
૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ની સવાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં એક મોટો વળાંક લઈને આવી, જ્યારે અમેરિકી સેનાના ૧૫૦ થી વધુ વિમાનોએ વેનેઝુએલાના હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી એક સાહસિક ઓપરેશન પાર પાડ્યું. આ ઓપરેશન દરમિયાન વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોને કારાકસ સ્થિત તેમના સુરક્ષિત સંકુલમાંથી પકડી લેવામાં આવ્યા અને તેમને ન્યૂયોર્ક લઈ જવામાં આવ્યા, જ્યાં તેમના પર નાર્કો-આતંકવાદના આરોપો હેઠળ કેસ ચલાવવામાં આવશે.
રશિયાની રહસ્યમય મૌન અને ‘સીક્રેટ ડીલ’ના દાવા
આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત માદુરોના સૌથી નજીકના સાથી રશિયાનું મૌન રહ્યું છે. જોકે રશિયન વિદેશ મંત્રાલયે આને “સશસ્ત્ર આક્રમકતા” ગણાવી હતી, પરંતુ પુતિન તરફથી કોઈ મોટી સૈન્ય કે રાજદ્વારી પ્રતિક્રિયા જોવા મળી ન હતી.
નિષ્ણાતો માને છે કે આ મૌન પાછળ એક જૂની ‘સીક્રેટ ડીલ’ હોઈ શકે છે. પૂર્વ અમેરિકી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર ફિયોના હિલની ૨૦૧૯ની જુબાની હવે ફરી ચર્ચામાં છે, જેમાં તેમણે ખુલાસો કર્યો હતો કે રશિયન અધિકારીઓએ વેનેઝુએલા અને યુક્રેન વચ્ચે એક “સ્વેપ વ્યવસ્થા” (Swap Arrangement) નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ પ્રસ્તાવ મુજબ, રશિયાએ સંકેત આપ્યો હતો કે જો અમેરિકા યુક્રેનમાં રશિયાને છૂટો દોર આપી દે, તો તેઓ વેનેઝુએલામાં અમેરિકી પ્રભાવનો વિરોધ નહીં કરે.
‘ટ્રમ્પ કોરોલરી’ અને નવું વૈશ્વિક સમીકરણ
આ સૈન્ય કાર્યવાહીને “ટ્રમ્પ કોરોલરી” (Trump Corollary) તરીકે જોવામાં આવે છે, જે અમેરિકાના જૂના ‘મોનરો સિદ્ધાંત’નું વિસ્તરણ છે. આનો સીધો સંદેશ છે કે અમેરિકા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ (Western Hemisphere) ને પોતાનું વિશેષ પ્રભાવ ક્ષેત્ર માને છે અને અહીં કોઈ પણ બાહ્ય શક્તિ (રશિયા, ચીન કે ઈરાન) ની હાજરીને સહન કરશે નહીં.
રશિયાની નબળાઈ કે સોચી-સમજેલી વ્યૂહરચના?
વિશ્લેષકોનો એક વર્ગ એવો પણ તર્ક આપે છે કે રશિયાનું આ વર્તન તેની સૈન્ય મર્યાદાઓ દર્શાવે છે. યુક્રેનમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા યુદ્ધે રશિયાની આર્થિક અને સૈન્ય શક્તિને ઘણી હદ સુધી ઘટાડી દીધી છે. સીરિયામાં ૨૦૨૪માં અસદ શાસનના પતન પછી, વેનેઝુએલામાં માદુરોનું જવું રશિયા માટે વધુ એક મોટો ફટકો છે. આ ઉપરાંત, ટ્રમ્પની યોજના વેનેઝુએલાના તેલને વૈશ્વિક બજારમાં પાછું લાવવાની છે, જેનાથી તેલના ભાવ ઘટી શકે છે, જે રશિયન અર્થતંત્ર માટે ગંભીર ખતરો સાબિત થશે.
યુરોપ માટે ચેતવણીની ઘંટડી
માદુરોના પતને યુરોપિયન નેતાઓ વચ્ચે પણ ચિંતા જન્માવી છે. જો અમેરિકા “પ્રભાવ ક્ષેત્ર” (Spheres of Influence) ના રાજકારણને સ્વીકારી રહ્યું છે, તો યુરોપને ડર છે કે અમેરિકા યુક્રેન કે પૂર્વી યુરોપમાં રશિયાના દાવાઓને પણ આ જ રીતે સ્વીકારી શકે છે. ડેનમાર્ક જેવા દેશોએ અગાઉથી જ ચેતવણી આપી છે કે ગ્રીનલેન્ડ જેવા વિસ્તારો પર કોઈ પણ પ્રકારનું અમેરિકી સૈન્ય દબાણ નાટો (NATO) ગઠબંધનના અંતનો સંકેત હશે.
હાલમાં, એ સ્પષ્ટ નથી કે માદુરોની ધરપકડ કોઈ ઔપચારિક સોદાનો ભાગ હતી કે તે માત્ર બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓનું પરિણામ છે. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે: વિશ્વ રાજકારણ હવે વિચારધારાઓને બદલે ‘ટ્રાન્ઝેક્શનલ રિયલિઝમ’ (Transactional Realism) એટલે કે વ્યાવહારિક લેણ-દેણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જ્યાં મોટા દેશો પોતાના હિતો માટે નાના સાથીઓની બલિ આપતા પણ અચકાતા નથી.
