રોકાણકારો માટે સારા સમાચાર! સહારાની અપીલ ફગાવાઈ, હવે વ્યાજ સાથે પૈસા ચૂકવવા પડશે
સહારા ઇન્ડિયા ગ્રુપ અને તેના રોકાણકારો વચ્ચેનો વિવાદ વર્ષોથી ભારતીય નાણાકીય જગતમાં ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. તાજેતરમાં, સિક્યોરિટીઝ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (SAT) એ સહારા ઇન્ડિયા કોમર્શિયલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (SICCL) વિરુદ્ધ સેબી (SEBI) ની કાર્યવાહીને યોગ્ય ઠેરવીને સહારા ગ્રુપને વધુ એક મોટો આંચકો આપ્યો છે. આ કેસ ₹14,106 કરોડ ના ફંડ એકત્રીકરણ સાથે જોડાયેલો છે, જેમાં કંપની પર નિયમોના ઉલ્લંઘનનો આરોપ હતો. ટ્રિબ્યુનલના આ નિર્ણયથી રોકાણકારોના નાણાં પરત મેળવવાની આશા ફરી જાગી છે.
શું છે આખો OFCD વિવાદ? સમજૂતી અને પૃષ્ઠભૂમિ
આ સમગ્ર વિવાદના મૂળમાં OFCD (Optionally Fully Convertible Debentures) છે. સહારા ઇન્ડિયા કોમર્શિયલ કોર્પોરેશન લિમિટેડે વર્ષ ૧૯૯૮ થી ૨૦૦૮ દરમિયાન આ ડિબેન્ચર્સ દ્વારા બજારમાંથી જંગી ભંડોળ એકત્ર કર્યું હતું. કંપનીનો દાવો હતો કે આ એક ‘પ્રાઈવેટ પ્લેસમેન્ટ’ (ખાનગી રોકાણ) છે, એટલે કે તેમણે માત્ર પસંદગીના ગૃપને જ આ ઓફર આપી છે.
જોકે, સેબીની તપાસમાં બહાર આવ્યું કે કંપનીએ આ યોજના હેઠળ લગભગ ૧.૯૮ કરોડ રોકાણકારો પાસેથી પૈસા ઉઘરાવ્યા હતા. ભારતીય કંપની કાયદા મુજબ, જો કોઈ રોકાણ યોજના ૫૦ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓને ઓફર કરવામાં આવે, તો તેને ‘પબ્લિક ઇશ્યૂ’ (જાહેર ભરણા) તરીકે ગણવામાં આવે છે. પબ્લિક ઇશ્યૂ માટે સેબીમાં નોંધણી કરાવવી, પ્રોસ્પેક્ટસ ફાઇલ કરવું અને લિસ્ટિંગના કડક નિયમોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે, જે સહારાએ કર્યું નહોતું. આથી જ સેબીએ આ ભંડોળ એકત્રીકરણને ગેરકાયદેસર જાહેર કર્યું હતું.
SAT નો મહત્વનો નિર્ણય અને સેબીની સત્તા પર મહોર
સહારા ગ્રુપે સેબીના ૨૦૧૮ ના આદેશને પડકારતી અપીલ SAT માં કરી હતી. સેબીએ પોતાના આદેશમાં કંપનીને રોકાણકારોના પૈસા ૧૫% વ્યાજ સાથે પરત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. SAT એ હવે આ અપીલને ફગાવી દીધી છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સેબીએ કરેલી કાર્યવાહી કાયદાકીય રીતે સાચી છે.
ટ્રિબ્યુનલે અવલોકન કર્યું કે આટલા મોટા પાયે કરોડો રોકાણકારો પાસેથી નાણાં લેવા એ કોઈ પણ સંજોગોમાં ખાનગી બાબત ન હોઈ શકે. આ જાહેર જનતાના હિત સાથે જોડાયેલો વિષય છે. SAT ના આ ચુકાદાથી એ સાબિત થયું છે કે ભલે કંપની લિસ્ટેડ ન હોય, પણ જો તે મોટા પાયે જાહેર જનતા પાસેથી ભંડોળ એકત્ર કરે છે, તો તે સેબીના નિયામક ક્ષેત્ર (Regulatory Jurisdiction) હેઠળ આવે છે. આ નિર્ણયથી ભવિષ્યમાં અન્ય કંપનીઓ માટે પણ કડક સંદેશ ગયો છે કે રોકાણકારોના રક્ષણ માટે બનાવેલા નિયમોમાં કોઈ બાંધછોડ કરવામાં આવશે નહીં.
પૈસા પરત કરવાના દાવા અને પુરાવાનો અભાવ
સહારા ગ્રુપ તરફથી કોર્ટમાં વારંવાર એક જ દલીલ કરવામાં આવી છે કે તેમણે મોટાભાગના રોકાણકારોના પૈસા રોકડમાં પરત કરી દીધા છે. જોકે, SAT એ આ દલીલને ફગાવી દીધી છે. ટ્રિબ્યુનલે કહ્યું કે લગભગ ૨ કરોડ રોકાણકારોને રોકડમાં નાણાં ચૂકવ્યા હોવાનું સાબિત કરવા માટે કંપની પાસે કોઈ ઠોસ પુરાવા નથી.
માત્ર ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) દ્વારા આપવામાં આવેલું પ્રમાણપત્ર એ વાતનો પુરાવો નથી કે પૈસા ખરેખર રોકાણકારો સુધી પહોંચ્યા છે. કાયદાની દ્રષ્ટિએ, જ્યારે આટલી મોટી રકમની લેવડ-દેવડ હોય, ત્યારે બેંકિંગ ચેનલનો ઉપયોગ થવો જોઈએ અથવા તો દરેક રોકાણકારની સચોટ વિગતો અને રસીદો હોવી જોઈએ. પુરાવાઓના આ અભાવને કારણે ટ્રિબ્યુનલે સહારાને તેની સંપત્તિ અને ઇન્વેન્ટરીની વિગતો જાહેર કરવાનો આદેશ યથાવત રાખ્યો છે, જેથી રોકાણકારોની વસૂલાતની પ્રક્રિયા આગળ વધારી શકાય.
કર્મચારીઓને રાહત: મેનેજરો અને સેક્રેટરીની જવાબદારી
જોકે, આ ચુકાદામાં ટ્રિબ્યુનલે એક માનવીય અભિગમ પણ અપનાવ્યો છે. સહારાના કેટલાક મેનેજરો અને કંપની સેક્રેટરીઓએ પણ પોતાની સામેની કાર્યવાહીને પડકારી હતી. SAT એ સ્વીકાર્યું કે આ લોકો માત્ર કંપનીના કર્મચારીઓ હતા અને તેમનું કામ ઉપરી અધિકારીઓના આદેશનું પાલન કરવાનું હતું.
નિર્ણય લેવાની સત્તા કંપનીના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ અને પ્રમોટરો પાસે હતી. તેથી, પોલિસી લેવલના નિર્ણયો અથવા નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે આ નાના સ્તરના કર્મચારીઓને વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં. આથી, ટ્રિબ્યુનલે કંપનીના ડાયરેક્ટરો પરની કાર્યવાહી ચાલુ રાખી છે પરંતુ સામાન્ય કર્મચારીઓને આ કાયદાકીય કુંડાળામાંથી રાહત આપી છે.
આ કેસ રોકાણકારો માટે એક મોટી જીત સમાન છે અને તે દર્શાવે છે કે ભારતીય ન્યાયતંત્ર અને નિયામક સંસ્થાઓ સામાન્ય નાગરિકના નાણાંની સુરક્ષા માટે કેટલી ગંભીર છે.
