ક્રેડિટ કાર્ડ પેમેન્ટ પર તમે ૨% વધુ શા માટે ચૂકવી રહ્યા છો? જાણો સરચાર્જનો ખેલ અને તમારા ગ્રાહક અધિકારો
અમદાવાદ/નવી દિલ્હી: આજકાલ શોપિંગ મોલ, પેટ્રોલ પંપ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સ્ટોર કે સ્થાનિક દુકાનો પર ક્રેડિટ કાર્ડથી પેમેન્ટ કરવાનો ક્રેઝ ખૂબ વધી ગયો છે. કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શન સુવિધાજનક ચોક્કસ છે, પરંતુ ઘણીવાર ગ્રાહકો જ્યારે ક્રેડિટ કાર્ડ સ્વાઇપ કરાવે છે, ત્યારે દુકાનદાર કુલ બિલની રકમ પર ૧ થી ૨ ટકા વધારાનો ચાર્જ ઉમેરી દે છે. ઘણા ગ્રાહકો તેને નિયમ માનીને ચૂકવી પણ દે છે. પરંતુ શું આ વધારાનો ફી વસૂલવો કાયદેસર છે? અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના નિયમો આ અંગે શું કહે છે તે સમજવું દરેક કાર્ડધારક માટે અત્યંત જરૂરી છે.
દુકાનદારો શા માટે માંગે છે ૨ ટકા વધારાનો ચાર્જ?
જ્યારે પણ કોઈ ગ્રાહક દુકાનમાં ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા ચુકવણી કરે છે, ત્યારે તે ચુકવણીની સુવિધા આપવા બદલ બેંક, કાર્ડ નેટવર્ક (જેમ કે વિઝા કે માસ્ટરકાર્ડ) અને ચુકવણી સેવા પ્રદાતા (Payment Service Providers) દુકાનદાર પાસેથી ચોક્કસ ફી વસૂલે છે. આ ફીને ટેકનિકલ ભાષામાં મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) કહેવામાં આવે છે.
નિયમ પ્રમાણે આ ખર્ચ વેપારીએ પોતે ભોગવવાનો હોય છે, કારણ કે કાર્ડ પેમેન્ટ સ્વીકારવાથી તેમનો વ્યવસાય વધે છે. પરંતુ ઘણા દુકાનદારો આ ખર્ચ પોતે ભોગવવાને બદલે સીધો ગ્રાહકો પર ઢોળી દે છે અને બિલમાં ૨ ટકા રકમ વધારાના સરચાર્જ તરીકે ઉમેરી દે છે.
શું ક્રેડિટ કાર્ડ પર ૨% ફી ચૂકવવી ફરજિયાત છે?
આનો સ્પષ્ટ જવાબ છે – ના. એવો કોઈ સામાન્ય કે કાયદાકીય નિયમ નથી કે ગ્રાહકે ક્રેડિટ કાર્ડથી ખરીદી કરવા બદલ દરેક વખતે ૨ ટકા વધારાની ફી ચૂકવવી જ પડે. દેશની મધ્યસ્થ બેંક RBI એ ક્રેડિટ કાર્ડ વ્યવહારો પર ગ્રાહકો પાસેથી આવો વધારાનો સરચાર્જ લેવા અંગે કોઈ મંજૂરી આપતી માર્ગદર્શિકા જારી કરી નથી.
કાર્ડ સ્વીકારવા માટે વેપારી અને સંબંધિત બેંક વચ્ચે જે કરાર થાય છે, તેમાં પણ સામાન્ય રીતે સ્પષ્ટતા હોય છે કે વેપારી આ બેંકિંગ ચાર્જ ગ્રાહક પાસેથી વસૂલ કરી શકશે નહીં. તેથી, દુકાનદાર દ્વારા મનસ્વી રીતે માંગવામાં આવતી ૨ ટકા ફી દરેક કિસ્સામાં ફરજિયાત કે વાજબી ગણી શકાય નહીં.
ડેબિટ અને ક્રેડિટ કાર્ડના નિયમોમાં શું તફાવત છે?
ઘણા ગ્રાહકોને પ્રશ્ન થાય છે કે ડેબિટ કાર્ડમાં વધારાનો ચાર્જ કેમ નથી લાગતો? વાસ્તવમાં, RBI એ ડેબિટ કાર્ડ ફી (MDR) પર એક ચોક્કસ ઉપલી મર્યાદા નક્કી કરી દીધી છે, જેથી સામાન્ય નાગરિકો ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન તરફ પ્રોત્સાહિત થાય.
બીજી તરફ, ક્રેડિટ કાર્ડ ચુકવણી માટે વેપારીએ કેટલી ફી ચૂકવવી પડશે તે બેંક અને પ્રોસેસિંગ કંપની વચ્ચેના વ્યાપારી કરાર પર આધારિત હોય છે. આ જ કારણ છે કે ક્રેડિટ કાર્ડ વ્યવહારોમાં ફી થોડી વધુ હોય છે અને કેટલાક વેપારીઓ ગ્રાહકો પાસેથી આ રકમ ગેરકાયદેસર રીતે વસૂલવાનો પ્રયાસ કરે છે.
૨ ટકા સરચાર્જથી તમારા ખિસ્સા પર કેટલો બોજ પડે છે?
નાની ખરીદીમાં કદાચ આ ૨ ટકા ફી ઓછી લાગે, પરંતુ મોટી ખરીદી વખતે આ રકમ મોટી બની જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે ક્રેડિટ કાર્ડથી ₹૫૦,૦૦૦ નો નવો સ્માર્ટફોન કે ટીવી ખરીદો છો અને દુકાનદાર ૨ ટકા વધારાનો સરચાર્જ ઉમેરે છે, તો તમારે ₹૧,૦૦૦ વધારાના આપવા પડશે. આનાથી તમારું કુલ બિલ વધીને ₹૫૧,૦૦૦ થઈ જશે.
એ જ રીતે, ₹૧ લાખની ખરીદી પર ૨ ટકા લેખે સો સીધા ₹૨,૦૦૦ નો વધારાનો ફટકો પડે છે. જો આ સરચાર્જ પર લાગુ પડતા જીએસટી (GST) ને ઉમેરવામાં આવે તો ખર્ચ હજુ વધી જાય છે.
જો દુકાનદાર વધારાનો ચાર્જ માંગે તો ગ્રાહકે શું કરવું?
૧. ફીનું કારણ પૂછો: ચુકવણી કરતા પહેલા દુકાનદારને સ્પષ્ટ પૂછો કે વધારાનો ચાર્જ શા માટે લેવામાં આવી રહ્યો છે. ૨. બિલ વિગતો ચકાસો: ખાતરી કરો કે વધારાની રકમ બિલમાં સ્પષ્ટપણે લખાયેલી છે કે નહીં. ૩. ચુકવણી કરવાનો ઇનકાર કરો: જો તમને પહેલા જણાવ્યા વગર કે ગેરકાયદેસર રીતે ચાર્જ ઉમેરાયો હોય, તો તમે તે દુકાને ક્રેડિટ કાર્ડથી પેમેન્ટ કરવાનો ઇનકાર કરી શકો છો અથવા રોકડ/UPI નો ઉપયોગ કરી શકો છો. ૪. બેંક અને ગ્રાહક સુરક્ષામાં ફરિયાદ: જો વેપારી બળજબરીથી ચાર્જ વસૂલે, તો બિલની સ્લિપ સાથે તમારી કાર્ડ જારી કરનાર બેંક અને ગ્રાહક મંચ (Consumer Forum) માં લિખિત ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો.
ક્રેડિટ કાર્ડ સ્વાઇપ કરતા પહેલા હંમેશા ફાઇનલ બિલની રકમ ચકાસવાની ટેવ પાડો જેથી બિનજરૂરી આર્થિક નુકસાનથી બચી શકાય.
