પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ વચ્ચે બદલાઈ રણનીતિ, હવે સાઉદી-UAE ને પછાડી અમેરિકા બન્યું સૌથી મોટું ગેસ સપ્લાયર
આજના સમયમાં ભારતના કરોડો પરિવારોના રસોડામાં રાંધણ ગેસ એટલે કે એલપીજી (LPG) સિલિન્ડર એક અનિવાર્ય જરૂરિયાત બની ગયું છે. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે આપણા ઘરો સુધી પહોંચતો આ ગેસ ક્યાંથી આવે છે અને તેના સપ્લાય પાછળ વૈશ્વિક સ્તરે કેવું મોટું રાજકારણ ખેલાય છે. તાજેતરમાં પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વચ્ચે, ભારતે તેની ઉર્જા સુરક્ષાને લઈને એક અત્યંત મોટો અને સાહસિક નિર્ણય લીધો છે. પરિણામે, ભારતના ગેસ સપ્લાયની આખી નકશો બદલાઈ ગયો છે. જો ભારતે સમયસર પોતાની વ્યાપારી રણનીતિ ન બદલી હોત અને એક ચોક્કસ દેશે ભારતને સાથ ન આપ્યો હોત, તો આજે કદાચ દેશના કરોડો ઘરોમાં ગેસ સિલિન્ડરની ભારે અછત સર્જાઈ ગઈ હોત. આ સંકટના સમયે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા (USA) ભારતનો સૌથી મોટો તારણહાર બનીને ઉભરી આવ્યું છે.
મિડલ ઈસ્ટના તણાવ વચ્ચે અમેરિકા બન્યું નંબર વન સપ્લાયર
લાંબા સમયથી ભારત પોતાની ઇંધણ અને ગેસની જરૂરિયાતો માટે માત્ર અખાતી દેશો (ગલ્ફ કન્ટ્રીઝ) પર નિર્ભર રહ્યું છે. પરંતુ પશ્ચિમ એશિયામાં વારંવાર સર્જાતી અસ્થિરતા, હુમલાઓ અને સપ્લાય ચેઈનમાં આવતા અવરોધોને કારણે ભારતે હવે પોતાના જોખમોનું વૈવિધ્યીકરણ (Diversification) કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, જૂન મહિનામાં ભારતે સૌથી વધુ એલપીજીની ખરીદી અમેરિકા પાસેથી કરી છે. આ રેસમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ (UAE) અને કુવૈત જેવા પરંપરાગત મિત્ર દેશોને પાછળ છોડીને ઘણું આગળ નીકળી ગયું છે.
આંકડાકીય વિગતો પર નજર કરીએ તો, જૂન મહિનામાં ભારતને અમેરિકા તરફથી અધધ કહી શકાય તેટલું એટલે કે ૭૭.૩ મિલિયન મેટ્રિક ટન એલપીજી મળ્યું છે. આ જથ્થો મે મહિનાની સરખામણીએ આશરે ૧૯.૪% નો જંગી વધારો દર્શાવે છે. બીજી તરફ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ૧૫.૭ મિલિયન મેટ્રિક ટનના સપ્લાય સાથે બીજા ક્રમે રહ્યું છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયા અને કુવૈત જેવા દેશોએ સંયુક્ત રીતે જૂન મહિનામાં ૬૪,૦૦૦ મેટ્રિક ટન ગેસ સપ્લાય કર્યો છે. આ ફેરફાર દર્શાવે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક સ્તરે કોઈ એક ક્ષેત્ર પર આધારીત રહેવા માંગતું નથી.
ભારતે રાતોરાત કેમ બદલવી પડી પોતાની સ્ટ્રેટેજી?
જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને એલપીજીના ભાવો આસમાને પહોંચી જાય છે. ભૂતકાળમાં આવી પરિસ્થિતિઓને કારણે ભારતમાં મોંઘવારી અને ઇંધણની તંગી અંગે ભારે હોબાળો મચી જતો હતો. દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતાને જાળવી રાખવા માટે સરકારે નક્કી કર્યું કે ભવિષ્યના જોખમોથી બચવા માટે ઉર્જાના સ્ત્રોતો જુદા-જુદા ખંડોમાં વહેંચાયેલા હોવા જોઈએ. અમેરિકાથી ગેસ મંગાવવાનો નિર્ણય આ જ દીર્ઘદ્રષ્ટિનો એક ભાગ છે.
કોમોડિટી એનાલિટિક્સ ક્ષેત્રની અગ્રણી વૈશ્વિક સંસ્થા ‘કેપ્લર’ (Kpler) ના તાજેતરના ડેટા દર્શાવે છે કે જૂન મહિનામાં ભારતનો કુલ એલપીજી પુરવઠો વધીને ૧.૧૯૧ મિલિયન મેટ્રિક ટન પર પહોંચી ગયો હતો, જે મે મહિનામાં ૧.૧૫૫ મિલિયન મેટ્રિક ટન હતો. એટલે કે વૈશ્વિક સંકટ છતાં ભારતમાં ગેસની આયાતમાં ૩% નો ચોખ્ખો વધારો નોંધાયો છે, જે માત્ર અમેરિકાના સક્રિય સહયોગને કારણે જ શક્ય બન્યો છે.
લાંબા ગાળાના કરારથી ભારત સુરક્ષિત
ભારતે માત્ર તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પૂરતી જ અમેરિકા પાસેથી ખરીદી નથી વધારી, પરંતુ પોતાની લાંબા ગાળાની ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) ને મજબૂત કરવા માટે એક મોટા કરાર પર હસ્તાક્ષર પણ કર્યા છે. આ ઐતિહાસિક ડીલ હેઠળ ભારત દર વર્ષે અમેરિકા પાસેથી ૨.૨ મિલિયન ટન એલપીજીની ખરીદી ચાલુ રાખશે. આ કાયમી વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ ભારત-અમેરિકા વચ્ચેની વ્યાપારિક અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવાનો છે, જેથી ભવિષ્યમાં જો ગલ્ફ દેશો સપ્લાય બંધ કરે અથવા કિંમતોમાં અસાધારણ વધારો કરે, તો પણ ભારતીય ગ્રાહકોને કોઈ મુશ્કેલી ન નડે.
આગામી સમયનો રોડમેપ શું છે?
સરકારની ભવિષ્યની યોજના બહુ સ્પષ્ટ છે. ભારત આગામી દિવસોમાં પણ ગલ્ફ દેશો સાથેના સંબંધો મજબૂત રાખશે, પરંતુ તેની સાથે અમેરિકા, આફ્રિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા અન્ય ક્ષેત્રોમાંથી પણ ક્રૂડ ઓઇલ અને એલપીજીની ખરીદી સતત વધારતું રહેશે. સરકારનો અંતિમ લક્ષ્ય દેશના દરેક નાગરિકને સસ્તું અને અવિરત ઇંધણ પૂરું પાડવાનો છે. આ નવી આયાત નીતિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભારતની સોદાબાજી કરવાની શક્તિ (Bargaining Power) પણ વધી છે, જે અંતે દેશની આર્થિક પ્રગતિ માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક સાબિત થશે.
