બ્લડ કેન્સર: સતત થાક અને વારંવાર તાવ આવવો એ સામાન્ય નથી; શરીરના આ સંકેતોને ઓળખો
કેન્સરનું નામ સાંભળતા જ મનમાં અનેક ડર પેદા થાય છે, પરંતુ મોટાભાગના લોકો એમ માને છે કે કેન્સર એટલે શરીરમાં કોઈ ગઠ્ઠો (Lump) હોવો. બ્લડ કેન્સરના કિસ્સામાં આ માન્યતા ખોટી પડે છે. બ્લડ કેન્સર ઘણીવાર અચાનક અથવા ગંભીર લક્ષણો સાથે દેખાતું નથી. તે ધીમે ધીમે શરીરને અંદરથી પોખે છે. લ્યુકેમિયા, લિમ્ફોમા અને મલ્ટીપલ માયલોમા જેવા બ્લડ કેન્સર મુખ્યત્વે અસ્થિ મજ્જા (Bone Marrow) માં શરૂ થાય છે, જ્યાં લોહીના કોષો બને છે.
વહેલું નિદાન: કેમ તે જીવ બચાવી શકે છે?
અંબાલામાં પૂજા સુપરસ્પેશિયાલિટી ક્લિનિકના પ્રખ્યાત નિષ્ણાત ડૉ. દીપક સહોતા જણાવે છે કે, બ્લડ કેન્સરનું વહેલું નિદાન સારવારને માત્ર સરળ નથી બનાવતું, પણ જીવ બચાવવાની શક્યતાઓમાં ૮૦% સુધીનો વધારો કરી શકે છે. વહેલું નિદાન બ્લડ સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ જેવા જટિલ પરંતુ જીવનરક્ષક વિકલ્પો માટે પૂરતો સમય આપે છે.
બ્લડ કેન્સરના ૫ મુખ્ય પ્રારંભિક લક્ષણો
જો નીચે મુજબના ફેરફારો તમારા શરીરમાં લાંબા સમય સુધી જોવા મળે, તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે:
૧. સતત થાક અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જો પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી પણ તમે સતત નબળાઈ અનુભવો છો અથવા સામાન્ય ચાલવામાં પણ શ્વાસ ચઢે છે, તો તેને સામાન્ય ન ગણો. બ્લડ કેન્સરમાં શરીર પૂરતા પ્રમાણમાં સ્વસ્થ લાલ રક્તકણો (RBC) ઉત્પન્ન કરી શકતું નથી, જેને કારણે એનિમિયા થાય છે. લોહીમાં ઓક્સિજનની કમી જ આ અસહ્ય થાકનું કારણ બને છે.
૨. વારંવાર ચેપ અથવા રહસ્યમય તાવ કેન્સરગ્રસ્ત શ્વેત રક્તકણો (WBC) શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડે છે. જો તમને વારંવાર શરદી-તાવ આવતો હોય, અથવા કોઈ નાની ઈજામાં ચેપ લાગી જતો હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારા રક્ષણાત્મક કોષો યોગ્ય રીતે કાર્ય કરી રહ્યા નથી.
૩. અસ્પષ્ટ રક્તસ્ત્રાવ અને ત્વચા પર નિશાન પ્લેટલેટ્સની અછતને કારણે લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે. નાક કે પેઢામાંથી લોહી નીકળવું, ત્વચા પર કારણ વગર વાદળી કે જાંબલી રંગના ઉઝરડા (Bruises) પડવા, અથવા લાલ રંગના નાના ટપકાં (Petechiae) દેખાવા એ લ્યુકેમિયાના ગંભીર લક્ષણો હોઈ શકે છે.
૪. ગાંઠો (Lumps) અને વજનમાં ઘટાડો લિમ્ફોમાના કિસ્સામાં ગરદન, બગલ અથવા સાંધાના ભાગે પીડારહિત ગઠ્ઠો જોવા મળી શકે છે. આ સાથે જો તમે ડાયેટ કે કસરત વગર ઝડપથી વજન ઘટાડી રહ્યા હોવ, તો તે શરીરની અંદર ચાલી રહેલી કોઈ ગંભીર પ્રક્રિયાનો સંકેત છે.
૫. રાત્રે પરસેવો આવવો અને હાડકાંમાં દુખાવો ઊંઘમાં એટલો પરસેવો આવવો કે કપડાં પલળી જાય, અથવા કરોડરજ્જુ અને પાંસળીઓમાં સતત દુખાવો રહેવો એ મલ્ટીપલ માયલોમા અથવા અન્ય કેન્સરના સંકેત છે.
બ્લડ કેન્સરના પ્રકારો: એક નજરે
સારવારની નવી આશા: સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ
તબીબી ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિને કારણે હવે બ્લડ કેન્સર અસાધ્ય રહ્યું નથી. બ્લડ સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન એ ઘણી કિસ્સાઓમાં કાયમી ઈલાજ સાબિત થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં દર્દીના ક્ષતિગ્રસ્ત અસ્થિ મજ્જાને સ્વસ્થ સ્ટેમ કોષોથી બદલવામાં આવે છે. આ નવા કોષો શરીરમાં નવી રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને શુદ્ધ લોહી બનાવવાનું શરૂ કરે છે.
તમારે શું કરવું જોઈએ?
૧. નિયમિત બ્લડ ચેકઅપ: વર્ષમાં એકવાર સંપૂર્ણ બ્લડ કાઉન્ટ (CBC) કરાવો. ૨. શરીરને સાંભળો: જો કોઈ લક્ષણ ૨ અઠવાડિયાથી વધુ રહે, તો ડોક્ટર પાસે જાઓ. ૩. સ્વસ્થ જીવનશૈલી: પૌષ્ટિક આહાર અને કસરત રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.
બ્લડ કેન્સર સામેની લડાઈમાં ‘જાગૃતિ’ એ જ પ્રથમ પગલું છે. થાક, તાવ કે ઉઝરડાને માત્ર સામાન્ય ફેરફાર ન માનો. વિજ્ઞાન આજે ખૂબ આગળ છે, પણ સમયસર ડોક્ટર પાસે પહોંચવું એ તમારી જવાબદારી છે.
