‘હું જમી લઉં તો શું બદલાઈ જશે?’ સોનમ વાંગચુકનો અડગ સંકલ્પ અને અનશનની લડાઈ
લોકશાહીમાં અવાજ ઉઠાવવાના અનેક રસ્તાઓ છે, પણ જ્યારે વાત હકના મુદ્દાઓની હોય અને સામે સરકારની ઉદાસીનતા હોય, ત્યારે ગાંધીવાદી માર્ગ—એટલે કે ‘અનશન’—સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર સાબિત થાય છે. હાલમાં દેશની રાજધાની દિલ્હીના જંતર-મંતર પર બેઠેલા પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિક અને શિક્ષણવિદ સોનમ વાંગચુક કંઈક આવી જ લડાઈ લડી રહ્યા છે. છેલ્લા ૧૯ દિવસથી સતત ભૂખ હડતાલ પર બેઠેલા વાંગચુકે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું છે કે, તેમના માટે આ માત્ર શરીરની લડાઈ નથી, પણ આંદોલનની વિશ્વસનીયતાની લડાઈ છે.
૧૯ દિવસનો સંઘર્ષ: શરીરે સાથ છોડ્યો, પણ મનોબળ અકબંધ
જંતર-મંતર પર છેલ્લા ૧૯ દિવસથી ચાલી રહેલું આ આંદોલન હવે એક ગંભીર વળાંક પર છે. સોનમ વાંગચુકના સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા વીડિયો જોઈને કોઈપણ વ્યક્તિનું દિલ ભરાઈ આવે. જે વ્યક્તિ પોતાની બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને ઉત્સાહ માટે જાણીતી હતી, તે આજે લાંબી ભૂખ હડતાલને કારણે ખૂબ જ નબળી દેખાઈ રહી છે. અહેવાલો મુજબ, આ ગાળામાં તેમનું લગભગ ૯ કિલોગ્રામ વજન ઘટી ગયું છે. તેમના ચહેરા પર દેખાતી ક્ષીણતા એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે આ આંદોલન કેટલું ગંભીર છે.
જોકે, જ્યારે લોકો અને તેમના સમર્થકો તેમની તબિયતને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરે છે, ત્યારે વાંગચુકનો જવાબ ખૂબ જ તાર્કિક હોય છે. તેઓ પૂછે છે, “જો હું આજે ભોજન કરી લઉં, તો તેનાથી શું બદલાઈ જશે? શું મારી આ થાળી દેશના નીતિ-નિર્ધારકોના હૃદયને પીગળાવી શકશે?”
કોર્ટનો દખલ અને વાંગચુકનો અડગ ઈરાદો
સોનમ વાંગચુકની બગડતી તબિયતને જોઈને બુધવારે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં એક જનહિત અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીનો મુખ્ય હેતુ તેમને બળજબરીથી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાવીને અનશન તોડવાનો હતો. આજે, ૧૬ જુલાઈએ આ મુદ્દે સુનાવણી થવાની છે. પરંતુ આ કાયદાકીય પ્રક્રિયા વચ્ચે પણ વાંગચુકનું વલણ સ્પષ્ટ છે.
તેમનું કહેવું છે કે, આંદોલનનો અર્થ જ એ છે કે તમારે ત્યાગ કરવો પડે છે. જો અનશન વચ્ચે જ તોડી નાખવામાં આવે, તો તે સરકારને ખોટો સંદેશ આપશે કે આ આંદોલન ગંભીર નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમના શરીરના મહત્વના અંગો, જેમ કે હૃદય અને અન્ય સિસ્ટમ, હજુ પણ સામાન્ય રીતે કામ કરી રહ્યા છે. હા, સ્નાયુઓની નબળાઈ ચોક્કસ છે, પરંતુ આ માનસિક શક્તિ સામે તે નગણ્ય છે.
સીજેપી (CJP) નું સમર્થન અને દેશવ્યાપી આહવાન
માત્ર સોનમ વાંગચુક એકલા નથી. ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) ના નેતૃત્વમાં આ આંદોલન હવે એક જન આંદોલનનું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યું છે. સોનમ વાંગચુકના સમર્થનમાં ગુરુવારે દેશવ્યાપી ભૂખ હડતાલનું એલાન આપવામાં આવ્યું છે. આ આંદોલન માત્ર વાંગચુકના અંગત મુદ્દાઓ માટે નથી, પરંતુ તે દેશના વિદ્યાર્થીઓ, યુવાનો અને સળગતા જનસરોકારો સાથે જોડાયેલું છે.
સીજેપીનું માનવું છે કે સરકારની કાનમાં રૂ નાખીને બેસી રહેવાની નીતિ સામે હવે જનતાએ જાગવું પડશે. ૨૦ જુલાઈના રોજ સંસદ સુધી યોજાનાર શાંતિપૂર્ણ માર્ચ આ આંદોલનનું શિખર સાબિત થશે. વાંગચુકે પોતે તેમના સમર્થકોને અપીલ કરી છે કે, “મારી તબિયતની ચિંતા કરવાને બદલે, ૨૦ તારીખની માર્ચમાં મોટી સંખ્યામાં જોડાઈને આ આંદોલનને સફળ બનાવો.”
આંદોલનનું મૂળ કારણ: શું આપણે સાંભળી રહ્યા છીએ?
સોનમ વાંગચુક શા માટે આટલું મોટું જોખમ ઉઠાવી રહ્યા છે? શું કોઈ વૈજ્ઞાનિક, જેને આખી દુનિયા જાણે છે, તે પોતાના જીવનું જોખમ લઈને રસ્તા પર બેસવા મજબૂર થાય, તે આપણા સમાજ માટે શરમની વાત નથી? આંદોલનનો મુખ્ય મુદ્દો માત્ર વાંગચુકના અંગત ફાયદા માટે નથી. તે શિક્ષણ સુધારા, પર્યાવરણીય જાળવણી અને સ્થાનિક લોકોના હકોની લડાઈ છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આવી રીતે ઉપવાસ કરે છે, ત્યારે તે સમાજના અંતરાત્માને ઢંઢોળે છે. ૧૯ દિવસ એ નાનો ગાળો નથી. આ સમયગાળામાં તેમણે જે રીતે પોતાનું વજન અને શારીરિક ક્ષમતા ગુમાવી છે, તે તેમની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. તેઓ કહે છે કે, “આગામી થોડા દિવસો સુધી હું હજુ ખેંચી શકું તેમ છું.” આ શબ્દોમાં કોઈ ડર નથી, પણ એક એવી જીદ છે જે લોકશાહીને જીવંત રાખે છે.
શું બદલાશે?
દિલ્હી હાઈકોર્ટના ચુકાદા કે સરકારના વલણ કરતા પણ વધુ મહત્વનું એ છે કે દેશની જનતા આને કેવી રીતે જુએ છે. વાંગચુકે સાચું જ કહ્યું કે માત્ર ખાવાથી સમસ્યાઓનો ઉકેલ નથી આવતો. જો આજે અનશન તોડી દેવામાં આવશે, તો તે એક હાર હશે—માત્ર એક વ્યક્તિની નહીં, પણ આખા આંદોલનની.
આંદોલનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સરકારની નીતિઓમાં ફેરફાર લાવવાનો છે. તે માંગે છે કે સરકાર તેમની માંગણીઓ સાંભળે, તેના પર ચર્ચા કરે અને યોગ્ય નિર્ણય લે. સોનમ વાંગચુક તો માત્ર એક નિમિત્ત છે, વાસ્તવમાં આ લડાઈ દેશના ભવિષ્યની છે.
સોનમ વાંગચુકનું અનશન એ કોઈ સ્ટંટ નથી, પરંતુ એક બૌદ્ધિક અને નૈતિક લડાઈ છે. જો સત્તામાં બેઠેલા લોકો એક પ્રતિષ્ઠિત વૈજ્ઞાનિકના જીવને જોખમમાં જોઈને પણ ચૂપ રહેતા હોય, તો તે સાબિત કરે છે કે લોકશાહીમાં સંવાદની જગ્યા કેટલી સંકુચિત થઈ ગઈ છે. ૨૦ જુલાઈની માર્ચ એ કસોટી હશે કે આ દેશ પોતાના સપૂતોની વેદના સાંભળે છે કે પછી ઈતિહાસના પાનાઓમાં પણ તેમને અન્યાયી ગણાવશે.
હાલમાં આખો દેશ સોનમ વાંગચુકના સ્વાસ્થ્ય અને આંદોલન પર નજર રાખી રહ્યો છે. આશા રાખીએ કે કોઈ દુઃખદ ઘટના ઘટે તે પહેલાં જ સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે એક સાર્થક સંવાદ સધાય. કેમ કે અંતે તો, જીત માનવતાની થવી જોઈએ, જીદની નહીં.
