ચંદ્રયાન-૩ અને ગગનયાનના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર્સે અચાનક છોડી નોકરી, દેશના સૌથી મોટા મિશન સંકટમાં?
ભારતની પ્રતિષ્ઠિત સ્પેસ એજન્સી ઇસરો (ISRO) માંથી એક ખૂબ જ ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. દેશના મહત્વાકાંક્ષી ‘ગગનયાન’ (Gaganyaan) અને અન્ય ફ્લેગશિપ સ્પેસ પ્રોગ્રામ્સ સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોએ તાજેતરમાં મોટી સંખ્યામાં સંસ્થા છોડી દીધી છે. એક મીડિયા રિપોર્ટ અનુસાર, વૈજ્ઞાનિકોના આ સામૂહિક રાજીનામા અને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ (Voluntary Retirement) ના કારણે ઇસરોના પ્રોજેક્ટ્સ પર ભારે દબાણ ઊભું થયું છે. આ પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે હવે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ (DoS) એ તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો છે અને વૈજ્ઞાનિકોના એક્ઝિટ નિયમોને અત્યંત કડક બનાવી દીધા છે.
૧૪ જુલાઈના રોજ જાહેર કરાયેલા એક આંતરિક મેમોરેન્ડમ (પરિપત્ર) દ્વારા વિભાગે મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી વૈજ્ઞાનિકોના આઉટફ્લોને રોકવા માટે કડક પગલાં લીધા છે. સત્તાવાર રીતે કોઈ ચોક્કસ આંકડો જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ ઇસરોના આંતરિક સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર સંસ્થા છોડનારા વૈજ્ઞાનિકોની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી ૧૦૦ થી ૧૨૦ ની વચ્ચે હોઈ શકે છે.
કયા સેન્ટરમાંથી કેટલા વૈજ્ઞાનિકો ગયા? મોટા પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર્સ પણ સામેલ
ઇસરોના સૂત્રો પાસેથી મળેલી માહિતી મુજબ, આ રાજીનામા સૌથી વ્યૂહાત્મક અને મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંથી થયા છે.
-
URSC (યુ.આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર): અહીંથી અંદાજે ૮૦ જેટલા ટેકનિકલ અને સાયન્ટિફિક સ્ટાફે રાજીનામા આપ્યા છે.
-
VSSC (વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર): આ કેન્દ્રમાંથી ઓછામાં ઓછા ૨૦ લોકોએ નોકરી છોડી દીધી છે.
સૂત્રોએ વધુમાં જણાવ્યું કે આ આંકડો અત્યારે ઘણો રૂઢિચુસ્ત (Conservative) છે અને હજુ ઘણા એવા રાજીનામા છે જે મૂલ્યાંકન (Evaluation) ના તબક્કામાં છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે નોકરી છોડનારાઓમાં સામાન્ય કર્મચારીઓ નહીં, પણ મિશનના લીડર્સ સામેલ છે. VSSC માંથી LVM-3 ના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર વિક્ટર જોસેફ અને URSC માંથી સ્પાડેક્સ (SpaDeX) ના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટરે પણ રાજીનામું આપી દીધું છે. આ ઉપરાંત, ચંદ્રયાન-૩ (Chandrayaan-3) મિશનનો મહત્વનો હિસ્સો રહેલા એક અત્યંત તેજસ્વી યુવા વૈજ્ઞાનિકે પણ સંસ્થાને અલવિદા કહી દીધું છે.
ઇસરોના ચેરમેનનું શું કહેવું છે? “અમે પરિસ્થિતિ સંભાળી લઈશું”
આ ગંભીર મુદ્દા પર ઇસરોના ચેરમેન વી. નારાયણને રાજીનામાની વાત સ્વીકારી છે, પરંતુ સાથે જ તેમણે ઉમેર્યું કે સ્પેસ એજન્સી આ પડકારને પહોંચી વળવા સંપૂર્ણ તૈયાર છે. તેમણે જણાવ્યું કે, “હા, ઘણા લોકો સંસ્થા છોડીને જાય છે, પણ આ દરેક ઓર્ગેનાઇઝેશનનો એક સામાન્ય હિસ્સો છે. નવો મેમોરેન્ડમ માત્ર પ્રતિભાશાળી લોકોને રોકવા માટે જ નથી, પરંતુ એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે પણ છે કે દેશના મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સને અચાનક કોઈ મોટું નુકસાન ન થાય. જો કોઈ વૈજ્ઞાનિક જાય છે, તો તેની જગ્યાએ અન્ય કોઈ વ્યક્તિ જવાબદારી સંભાળી લેશે. અમે તેની પૂરેપૂરી કાળજી લઈ રહ્યા છીએ.”
જો કે, ઇસરોના કુલ ૧૪,૬૦૦ થી વધુ કર્મચારીઓના વર્કફોર્સની સરખામણીએ આ આંકડો નાનો હોઈ શકે છે, પરંતુ ગગનયાન જેવા રાષ્ટ્રીય મહત્વના મિશન પર કામ કરતા નિષ્ણાતોની વિદાય એ મોટી ખોટ સમાન છે.
સેન્ટર ડાયરેક્ટર્સની સત્તા પાછી ખેંચાઈ: હવે રૂટિનમાં રાજીનામા મંજૂર નહીં થાય
નવા આંતરિક મેમોરેન્ડમમાં સ્પષ્ટપણે નોંધવામાં આવ્યું છે કે: “તાજેતરમાં જોવા મળ્યું છે કે ગૃપ ‘A’ ના વૈજ્ઞાનિક/ટેકનિકલ કર્મચારીઓ તરફથી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ અને રાજીનામાની વિનંતીઓનો મારો ચાલ્યો છે. આમાં એવા લોકો પણ સામેલ છે જેઓ દેશના પ્રતિષ્ઠિત ગગનયાન અને અન્ય મહત્વના મિશન સાથે જોડાયેલા છે, જેના કારણે રાષ્ટ્રીય મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણ પર ગંભીર અસર પડી રહી છે.”
આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે સરકારે ૨૦૨૦ ના વહીવટી નિયમોને ઉલટાવી દીધા છે. વર્ષ ૨૦૨૦ માં ઇસરોના સેન્ટર ડાયરેક્ટર્સ અને યુનિટ હેડ્સને ગૃપ A ના વૈજ્ઞાનિકોના (સાયન્ટિસ્ટ-એસજી લેવલ સુધીના) રાજીનામા સીધા મંજૂર કરવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી. પરંતુ હવે નવી સૂચના મુજબ, પ્રોજેક્ટ પૂરો ન થાય ત્યાં સુધી ડાયરેક્ટર્સ આવા રાજીનામા સામાન્ય પ્રક્રિયા (Routine) ની જેમ સ્વીકારી શકશે નહીં. તમામ કેસોને ડાયરેક્ટરની ભલામણો સાથે અંતિમ નિર્ણય માટે સીધા ‘ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ’ (DoS) પાસે મોકલવાના રહેશે.
એટ્રિશન (કર્મચારીઓનું ઘટવું) ઇસરો માટે નવું નથી
ઇસરો માટે વૈજ્ઞાનિકોનું નોકરી છોડવું એ કોઈ નવી ઘટના નથી અને આ પાછળ માત્ર પ્રાઇવેટ સ્પેસ સેક્ટર (ખાનગી કંપનીઓ) નો આકર્ષક પગાર જ જવાબદાર નથી. અગાઉના અહેવાલો મુજબ, વર્ષ ૨૦૦૪ થી ૨૦૦૭ ની વચ્ચે ઇસરોમાં ભરતી થયેલા નવા ઉમેદવારોમાંથી લગભગ અડધા લોકોએ નોકરી છોડી દીધી હતી. સત્તાવાર આંકડા દર્શાવે છે કે ૨૦૧૨ થી ૨૦૨૪ ની વચ્ચે આશરે ૭૦૦ કર્મચારીઓએ રાજીનામા આપ્યા છે.
જો કે, ઇસરો આ ખાલી જગ્યાઓ ભરવા માટે પણ યુદ્ધના ધોરણે કામ કરી રહ્યું છે. ઇસરોના ૨૦૨૫-૨૬ ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, આશરે ૧,૦૫૦ વૈજ્ઞાનિક, ટેકનિકલ અને વહીવટી પદો માટેની ભરતી પ્રક્રિયા હાલમાં એડવાન્સ સ્ટેજ (અંતિમ તબક્કા) માં છે. આ સિવાય, ગયા વર્ષે મંજૂર કરાયેલા કેડર રિવ્યૂ હેઠળ ૪૬૬ પ્રોજેક્ટ પદોને નિયમિત (Regularise) કરવામાં આવ્યા છે અને આશરે ૪૬૦ ઉચ્ચ ગ્રેડની નવી જગ્યાઓ પણ ઊભી કરવામાં આવી છે જેથી પ્રતિભાઓને રોકી શકાય.
