મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધના ભણકારા: ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે વધતો તણાવ અને બદલાતા સમીકરણો
વર્તમાન સમયમાં મધ્ય-પૂર્વનું ભૌગોલિક રાજકારણ એક અત્યંત નાજુક અને વિસ્ફોટક વળાંક પર આવીને ઉભું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી ચાલી આવતી કડવાશ હવે સીધા સૈન્ય સંઘર્ષમાં પરિણમતી દેખાઈ રહી છે. કુવૈત અને બહરીન સ્થિત અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર ઈરાની મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાએ આ સમગ્ર ક્ષેત્રને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ જેવી સ્થિતિ તરફ ધકેલી દીધું છે.
સંઘર્ષની શરૂઆત: એક નાની તણખલીએ આગ પકડી
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત અચાનક નથી થઈ. વર્ષોથી બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક પ્રતિબંધો, પરમાણુ કરારનો ભંગ અને પ્રાદેશિક વર્ચસ્વની લડાઈ ચાલી રહી હતી. જોકે, તાજેતરના સમયમાં ઈરાનના શહેર અહવાઝમાં થયેલા હુમલા બાદ સ્થિતિ વણસી ગઈ. આ હુમલામાં શહીદ બઘઈ હોસ્પિટલ જેવી સંવેદનશીલ જગ્યાઓ પણ પ્રભાવિત થઈ, જેમાં કેન્સરના દર્દીઓ સારવાર લઈ રહ્યા હતા. આ ઘટનાએ માનવીય સંકટ ઊભું કર્યું અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે રોષ ફેલાયો.
ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) દ્વારા કુવૈતના અરિફજાન અને અલી અલ સલેમ તેમજ બહરીનના જુફેર અને શેખ ઈસા એરબેઝ પર કરવામાં આવેલા હુમલાઓએ અમેરિકાને સીધો પડકાર ફેંક્યો છે. સાયરનના અવાજોથી ગુંજતી આ શાંત જગ્યાઓ હવે યુદ્ધના મેદાનમાં ફેરવાઈ ગઈ છે.
વ્હાઈટ હાઉસની રણનીતિ: જમીની હુમલાનો વિચાર
અમેરિકી વહીવટીતંત્રમાં, ખાસ કરીને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નેતૃત્વ હેઠળ, હવે કડક વલણ અપનાવવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. વ્હાઈટ હાઉસની એક ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકમાં ઈરાન વિરુદ્ધ ત્રણ મુખ્ય વિકલ્પો પર વિચારણા કરવામાં આવી છે. આમાં સૌથી મહત્વનો અને જોખમી વિકલ્પ છે—’ગ્રાઉન્ડ ઓપરેશન’.
અમેરિકી સૈન્યનું મુખ્ય લક્ષ્ય ઈરાનનું સૌથી મોટું તેલ નિકાસ કેન્દ્ર ‘ખાર્ગ આઈલેન્ડ’ છે. આ ટાપુ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ સમાન છે. જો અમેરિકા અહીં કબજો મેળવે છે, તો ઈરાનની કમર તૂટી શકે છે. આ ઉપરાંત, પિકેક્સ માઉન્ટેન સંકુલ પર બોમ્બાર્ડિંગ અને ઈરાની ઉર્જા પ્લાન્ટ્સ પર હુમલા વધારવા અંગે પણ બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે.
વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને ‘પ્રોક્સી’ યુદ્ધ
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના સંકેતો સ્પષ્ટ છે: અમેરિકા સીધું યુદ્ધમાં ઉતરવાને બદલે વ્યૂહાત્મક રીતે કામ લેવા માંગે છે. એવી ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે કે ખાર્ગ આઈલેન્ડ પરના ગ્રાઉન્ડ ઓપરેશન માટે અમેરિકા પોતાના સૈનિકોને મોકલવાને બદલે તેના કોઈ સહયોગી દેશના સૈનિકોનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
દરમિયાન, અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) ની સક્રિયતા વધી છે. કુરાકાઓ ધ્વજ ધરાવતા તેલ ટેન્કરો જે ઈરાન તરફ જઈ રહ્યા હતા, તેમને ચેતવણી આપવામાં આવી અને પાલન ન કરવા બદલ નષ્ટ કરવામાં આવ્યા. સમુદ્રમાં નાકાબંધી કરીને ઈરાનની સપ્લાય ચેઈન તોડવાની રણનીતિ હવે રંગ લાવી રહી છે, જેના કારણે ઘણા જહાજોને માર્ગ બદલવાની ફરજ પડી છે.
માનવીય પાસું: યુદ્ધમાં પીસાતી સામાન્ય જનતા
રાજકારણના આ ગણિતમાં સૌથી મોટું નુકસાન સામાન્ય નાગરિકોને થઈ રહ્યું છે. ઈરાનના સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયના અહેવાલ મુજબ, તાજેતરના હુમલાઓમાં ડઝનબંધ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. અહવાઝની હોસ્પિટલ પરના હુમલાએ સાબિત કરી દીધું છે કે આ યુદ્ધમાં નૈતિકતાના તમામ સીમાડા ઓળંગાઈ રહ્યા છે. બહરીન અને કુવૈતમાં રહેતા નાગરિકો ભયના ઓથાર હેઠળ જીવી રહ્યા છે. તેમને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસી જવાની સલાહ આપવામાં આવી છે, પરંતુ યુદ્ધના સમયમાં સુરક્ષિત જગ્યા ક્યાં છે, તે એક મોટો પ્રશ્ન છે.
આગળ શું? શાંતિ કે વિનાશ?
ઈરાન અને અમેરિકા બંને અત્યારે પોતાની જીદ પર અડગ છે. ઈરાન પોતાની ‘સાર્વભૌમત્વ’ને બચાવવાની વાત કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા ‘આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’નું કારણ આપીને આગળ વધી રહ્યું છે.
જો ખરેખર જમીની કાર્યવાહી શરૂ થાય છે, તો આ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનું યુદ્ધ નહીં રહે. તે આખા મધ્ય-પૂર્વને અસ્થિર કરી દેશે. તેલના ભાવ આસમાને પહોંચશે, જેની સીધી અસર ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો પર પડશે. વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પહેલેથી જ ડામાડોળ સ્થિતિમાં છે, ત્યારે આવું મોટું યુદ્ધ માનવજાત માટે ભારે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
આ તબક્કે, આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની જવાબદારી વધે છે કે તેઓ બંને પક્ષોને મધ્યસ્થી દ્વારા શાંત કરવાના પ્રયાસ કરે. યુદ્ધ કોઈપણ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નથી, માત્ર વિનાશનો માર્ગ છે. શું ટ્રમ્પ પ્રશાસન અને ઈરાની નેતૃત્વ સમજદારીનો માર્ગ પસંદ કરશે, કે પછી દુનિયા એક વધુ મોટા સંઘર્ષની સાક્ષી બનશે? આવનારા દિવસો આ ક્ષેત્ર માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.
