નેપાળમાં પૂરની તબાહી: કાદવ-કાંપ વચ્ચેથી મળતી લાશોની ઓળખ કેવી રીતે થાય છે?

કુદરતી હોનારત પછી અજાણ્યા મૃતોની ઓળખ: વિજ્ઞાન, ફોરેન્સિક પ્રક્રિયા અને DVI પ્રોટોકોલનું સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ

નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક પૂર અને ભૂસ્ખલનથી ચારે બાજુ વિનાશનો દોર ચાલી રહ્યો છે. પાણી અને કાટમાળમાં સેંકડો લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે, જ્યારે હજારો લોકો હજુ પણ ગુમ છે. પૂરથી માત્ર સ્થાનિક નાગરિકો જ નહીં પરંતુ ભારતીય પ્રવાસીઓ સહિત ઘણા વિદેશી નાગરિકો પણ પ્રભાવિત થયા છે. રાહત અને બચાવ કામગીરી વચ્ચે, નેપાળી સત્તાવાળાઓ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ટીમો હવે સૌથી મોટા અને સૌથી સંવેદનશીલ પડકારનો સામનો કરી રહી છે: ઓળખ ન થઈ શકે તેવા મૃતદેહોની સાચી અને કાયદેસર ઓળખ.

પાણીમાં દિવસો સુધી રહેવાને કારણે, કાટમાળના ઘર્ષણથી અથવા ડીકોમ્પોઝિશન (કોહવાટ) ની કુદરતી પ્રક્રિયાને લીધે મૃતદેહોની ચહેરા પરની ઓળખ સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ મૃતદેહ માત્ર જોઈને તેના પરિવારજનોને સોંપી દેવો એ મોટું જોખમ સાબિત થઈ શકે છે. આ જ કારણોસર, વૈશ્વિક સ્તરે માન્ય એવા ‘ડિઝાસ્ટર વિક્ટિમ આઇડેન્ટિફિકેશન’ (DVI) પ્રોટોકોલ અને ફોરેન્સિક સાયન્સનો આશરો લેવામાં આવે છે. નેપાળે પણ હવે પોતાના સ્તરે ડીએનએ પરીક્ષણ અને ફોરેન્સિક તપાસ માટે ભારત અને ચીન જેવા પડોશી દેશોની મદદ માંગી છે.

આપત્તિમાં મૃતોની શિનાખત માટેનો વૈશ્વિક પ્રોટોકોલ: DVI સિસ્ટમ

જ્યારે પણ કોઈ મોટી કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિ આવે છે, ત્યારે ઇન્ટરપોલ (Interpol) દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવેલા ‘ડીઝાસ્ટર વિક્ટિમ આઇડેન્ટિફિકેશન’ (DVI) પ્રોટોકોલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ એક અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને ચાર તબક્કામાં વહેંચાયેલી જટિલ પ્રક્રિયા છે:

તબક્કો ૧: ઘટનાસ્થળની તપાસ (Post-Mortem Scene Investigation): પૂર કે કાટમાળમાંથી જ્યારે મૃતદેહ મળી આવે છે, ત્યારે ત્યાંથી તમામ પુરાવાઓ એકત્રિત કરવામાં આવે છે. મૃતદેહ ક્યાંથી મળ્યો, કઈ સ્થિતિમાં હતો, તેની આસપાસ કઈ વસ્તુઓ હતી તે તમામ વિગતો નોંધીને દરેક મૃતદેહને એક યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર (Barcode/UID) આપવામાં આવે છે.

સુપરપાવર વચ્ચે ‘અંતરિક્ષ યુદ્ધ’! ચીનને ઘેરવા અમેરિકાએ શરૂ કરી સ્પેસ ફોર્સ?

વલસાડના સાંસદે નેપાળના પૂર દરમિયાન ગુમ થયેલા પ્રવાસીની શોધખોળ કરવા કેન્દ્ર સરકારને અપીલ કરી

તબક્કો ૨: શબ પરીક્ષણ (Post-Mortem Examination): ફોરેન્સિક પેથોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા મૃતદેહનું સંપૂર્ણ ડાક્તરી પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. તેમાં મૃતદેહની ઊંચાઈ, અંદાજિત ઉંમર, જાતિ, ત્વચાનો રંગ, જૂના તબીબી નિશાનો, કપડાં અને આભૂષણોની વિગતવાર નોંધ લેવામાં આવે છે.

તબક્કો ૩: મૃત્યુ-પૂર્વ માહિતી એકત્ર કરવી (Ante-Mortem Data Collection): આ તબક્કામાં ગુમ થયેલા લોકોના પરિવારજનો પાસેથી માહિતી મેળવવામાં આવે છે. ગુમ થયેલ વ્યક્તિના ફોટોગ્રાફ્સ, મેડિકલ રેકોર્ડ્સ, ડેન્ટલ રેકોર્ડ્સ, પહેરેલા કપડાં અને તેમના જૈવિક સગાંઓ (માતા-પિતા, બાળકો) ના ડીએનએ સેમ્પલ લેવામાં આવે છે.

તબક્કો ૪: ડેટા મેચિંગ અને આખરી શિનાખત (Reconciliation): પોસ્ટ-મોર્ટમ (મૃતદેહમાંથી મળેલી) અને એન્ટે-મોર્ટમ (પરિવાર પાસેથી મળેલી) બંને માહિતીને કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ સોફ્ટવેર અને નિષ્ણાતોની ટીમ દ્વારા સરખાવવામાં આવે છે. બંને ડેટા ૧૦૦% મેચ થાય પછી જ સત્તાવાર રીતે ઓળખની પુષ્ટિ થાય છે.

વિઝ્યુઅલ આઇડેન્ટિફિકેશન અને તેની મર્યાદાઓ

સામાન્ય સંજોગોમાં વ્યક્તિની ઓળખ તેના ચહેરા, કપડાં, ઘડિયાળ, પાકીટ, મોબાઈલ કે ઘરેણાં પરથી કરવામાં આવે છે. પરંતુ પૂર અને હોનારતની સ્થિતિમાં આ પ્રારંભિક પુરાવાઓ માત્ર એક પ્રાથમિક ઈશારો કે સુચન આપે છે, આખરી પુરાવો નહીં.

યુએસ તેલ ભંડાર બમણાથી વધુ થશે: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જાહેરાતથી આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ માર્કેટમાં મોટી હલચલ

ડિફેન્સ, ફાર્મા અને અવકાશ ક્ષેત્રે ભારત-ઉઝબેકિસ્તાન ભાગીદારી મજબૂત બનશે

જ્યારે કોઈ મૃતદેહ પાણીમાં લાંબો સમય રહે છે, ત્યારે ‘મેસેરેશન’ (Maceration) ની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. પાણીના કારણે ત્વચા ફૂલી જાય છે, તેનો રંગ બદલાઈ જાય છે અને ચહેરાના સ્નાયુઓ વિકૃત થઈ જાય છે. ઉપરાંત પૂરના તીવ્ર વહેણમાં અંદર રહેલા પથ્થરો અને કાટમાળના ઘર્ષણથી શરીર પર ગંભીર ઈજાઓ થાય છે. કેટલીકવાર બળપૂર્વકના વહેણમાં એક વ્યક્તિના કપડાં કે ઘરેણાં નીકળીને બીજા મૃતદેહ સાથે અટવાઈ જવાની શક્યતા પણ રહે છે. તેથી જ, ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન કપડાં કે ચહેરાના આધારે આખરી ઓળખ સ્વીકારતું નથી અને વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા તરફ આગળ વધે છે.

ફિંગરપ્રિન્ટ્સ: ઝડપી અને વિશ્વસનીય પદ્ધતિ

જો મૃતદેહ બહુ વધારે ક્ષત-વિક્ષત ન થયો હોય, તો ફિંગરપ્રિન્ટ્સ (આંગળીઓના નિશાન) એ ઓળખ માટેની સૌથી ઝડપી અને ચોક્કસ પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે.

પ્રક્રિયા: ફોરેન્સિક ટીમ મૃતદેહની આંગળીઓની છાપ લે છે. જો ત્વચા થોડી ખરાબ થઈ ગઈ હોય, તો વિશેષ કેમિકલ ટ્રીટમેન્ટ આપીને ત્વચાને પુનઃ પૂર્વવત કરીને પ્રિન્ટ્સ લેવામાં આવે છે.

સરખામણી: આ પ્રિન્ટ્સને સરકારી ડેટાબેઝ (જેમ કે આધાર ડેટા, પાસપોર્ટ ડેટા અથવા સૈન્ય રેકોર્ડ્સ) સાથે સરખાવવામાં આવે છે.

સવાલો અને પડકારો: જો મૃતદેહ અઠવાડિયાથી વધુ સમય પાણીમાં રહ્યો હોય, તો હાથની ચામડી ઉતરી જાય છે (જિહને ‘ગ્લોવિંગ ફિનોમિના’ કહેવાય છે). આવી સ્થિતિમાં ફિંગરપ્રિન્ટ્સ મેળવવું અશક્ય બની જાય છે.

ડેન્ટલ ફોરેન્સિક્સ (ફોરેન્સિક ઓડોન્ટોલોજી): કુદરતનું અજોડ આઈડી કાર્ડ

માનવ શરીરના તમામ અંગો અને હાડકાં નાશ પામે તો પણ દાંત એક એવી વસ્તુ છે જે સદીઓ સુધી સુરક્ષિત રહી શકે છે. દાંત શરીરનું સૌથી કઠણ તત્વ (ઈનામલ) ધરાવે છે, જે ઊંચા તાપમાન અને પાણીના કોહવાટ સામે પણ સુરક્ષિત રહે છે.

દરેક મનુષ્યના દાંતની રચના, તેની ગોઠવણ, અને રૂટ કેનાલ, ફિલિંગ, ક્રાઉન કે બ્રેસિસ જેવા કરાવાયેલા ડેન્ટલ સારવારના રેકોર્ડ્સ અલગ-અલગ હોય છે. જો ગુમ થયેલી વ્યક્તિએ ભૂતકાળમાં ક્યારેય દાંતની સારવાર કરાવી હોય અને તેનો X-Ray અથવા ડેન્ટલ ચાર્ટ ઉપલબ્ધ હોય, તો ફોરેન્સિક ઓડોન્ટોલોજિસ્ટ મૃતદેહના દાંત સાથે તેની સરખામણી કરીને મિનિટોમાં સાચી શિનાખત કરી શકે છે.

DNA પ્રોફાઇલિંગ: શિનાખતનું આખરી અને અચૂક આ શસ્ત્ર

જ્યારે ચહેરો નાશ પામ્યો હોય, ફિંગરપ્રિન્ટ્સ ન મળી શકે અને ડેન્ટલ રેકોર્ડ્સ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યારે ડીએનએ (DNA – Deoxyribonucleic Acid) પ્રોફાઇલિંગ એ શિનાખતનું સૌથી શક્તિશાળી અને આખરી સાધન બને છે.

સેમ્પલ કલેક્શન: મૃતદેહમાંથી લોહી, હાડકાં (ખાસ કરીને ફીમર કે દાંતના મૂળ) અથવા ટીશ્યુના નમૂના લેવામાં આવે છે.

જૈવિક સગાંઓ સાથે સરખામણી: ગુમ થયેલા લોકોના માતા-પિતા, બાળકો અથવા ભાઈ-બહેન (Biological Relatives) ના લોહી કે લાળના નમૂના (Buccal Swab) લેવામાં આવે છે.

જેનેટિક મેચિંગ: મૃતદેહના DNA પ્રોફાઈલને શંકાસ્પદ પરિવારના DNA સાથે મેચ કરવામાં આવે છે. જો જનીનિક કોડ મેચ થઈ જાય, તો શિનાખત ૧૦૦% પ્રમાણિત ગણાય છે.

આ જ કારણ છે કે નેપાળ સરકારે ભારત અને ચીન પાસે DNA ટેસ્ટિંગ કિટ્સ, ક્ષમતા અને ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનીઓની મદદ માંગી છે, જેથી વિદેશી નાગરિકો સહિત તમામ મૃતકોના ડીએનએ પ્રોફાઈલ તૈયાર કરીને તેમના સ્વજનો સુધી સાચી માહિતી પહોંચાડી શકાય.

મેડિકલ ઈમ્પ્લાન્ટ્સ અને શારીરિક નિશાનોનું મહત્વ

જૈવિક પુરાવાઓ સિવાય, માનવ શરીરમાં રહેલી અન્ય વૈદકીય વિગતો પણ મહત્ત્વની સાબિત થાય છે:

ઓપરેશનના નિશાન અને ટેટૂ: ભૂતકાળમાં થયેલી સર્જરીના ડાઘ, બાળપણના અકસ્માતના નિશાન કે શરીર પર ત્રાજવેલા વિશિષ્ટ ટેટૂ શિનાખતમાં મદદરૂપ બને છે.

મેડિકલ ઈમ્પ્લાન્ટ્સ: જો કોઈ વ્યક્તિના શરીરમાં ઓર્થોપેડિક રોડ, પ્લેટ, સ્ક્રૂ, આર્ટિફિશિયલ જોઈન્ટ કે પેસમેકર (Pacemaker) લગાવેલું હોય, તો આ મેડિકલ ડિવાઈસીસ પર એક વિશિષ્ટ ‘સીરિયલ નંબર’ હોય છે. આ સીરિયલ નંબર દ્વારા તે ઈમ્પ્લાન્ટ કઈ હોસ્પિટલમાં અને કયા દર્દીને લગાવવામાં આવ્યું હતું તેની સચોટ માહિતી હોસ્પિટલના રજિસ્ટરમાંથી મળી જાય છે.

માનવતા, કાયદો અને મૃતદેહોની સોંપણી

આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં મૃતદેહોની સાચી ઓળખ કરવી એ માત્ર એક કાયદાકીય કે ફોરેન્સિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે એક અત્યંત સંવેદનશીલ માનવીય બાબત છે. ખોટો મૃતદેહ ખોટા પરિવારને સોંપી દેવાથી જે-તે પરિવારને આજીવન માનસિક આઘાત અને કાયદાકીય સમસ્યાઓ (જેમ કે ડેથ સર્ટિફિકેટ, વીમો, સંપત્તિનો હક્ક) નો સામનો કરવો પડી શકે છે.

તમામ તબીબી, ફોરેન્સિક અને ડીએનએ પુરાવાઓ એકત્રિત થયા પછી અને મેચિંગ રિપોર્ટ પોઝિટિવ આવ્યા બાદ જ સત્તાવાર કાગળો તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ જ કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને મૃતદેહને આદરપૂર્વક તેના પરિવારજનોને અંતિમ સંસ્કાર માટે સોંપવામાં આવે છે. નેપાળની પૂર હોનારતમાં આ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા જ સેંકડો આહત પરિવારોને તેમના સ્વજનોના અંતિમ દર્શન અને સાચો ન્યાય અપાવશે.