અંતરિક્ષમાં નવું મહાભારત: શું યુ.એસ. સ્પેસ એકેડેમી ચીન સામેની આખરી જંગની તૈયારી છે?
અંતરિક્ષ હવે માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો કે તારા-ગ્રહોના અભ્યાસ પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે વૈશ્વિક રાજકારણ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક વર્ચસ્વનું નવું રણમેદાન બની ગયું છે. ચાંદ પર ફરીથી કબ્જો જમાવવાની હોડ હોય કે મંગળ પર માનવ વસાહત સ્થાપવાનું સપનું, વિશ્વની મહાસત્તાઓ વચ્ચે એક અદ્રશ્ય યુદ્ધ શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. આ જ શ્રેણીમાં અમેરિકાએ એક એવો વ્યુહાત્મક નિર્ણય લીધો છે જે આવનારા દાયકાઓમાં માનવજાતના અંતરિક્ષ ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરશે. યુ.એસ. સરકારે અધિકૃત રીતે ‘U.S. Space Academy’ (અમેરિકી સ્પેસ એકેડેમી) સ્થાપવાની જાહેરાત કરી છે.
આ નિર્ણય માત્ર નવી ઈમારતો કે વર્ગખંડો બનાવવા પૂરતો નથી, પરંતુ તે ચીનના વધતા પ્રભાવ સામે અમેરિકાનું શક્તિપ્રદર્શન છે. પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હ્યુસ્ટન સ્થિત નાસાના જોહ્નસન સ્પેસ સેન્ટર ખાતે આ ઐતિહાસિક કાર્યકારી આદેશ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ એકેડેમી અમેરિકાની પ્રખ્યાત લશ્કરી સંસ્થા વેસ્ટ પોઈન્ટ, નેવલ એકેડેમી અને એરફોર્સ એકેડેમીની તર્જ પર જ આકાર લેશે. પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જ્યારે યુ.એસ. પાસે પહેલેથી જ નાસા (NASA) અને સ્પેસ ફોર્સ જેવી સંસ્થાઓ છે, તો પછી નવી સ્પેસ એકેડેમીની જરૂર કેમ પડી?
માત્ર સૈનિકો નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના ‘સ્પેસ લીડર્સ’નું નિર્માણ
સામાન્ય રીતે લશ્કરી એકેડેમીઓનો મુખ્ય હેતુ યુદ્ધ માટે સૈનિકો અને કમાન્ડરો તૈયાર કરવાનો હોય છે. પરંતુ યુ.એસ. સ્પેસ એકેડેમીનો ખ્યાલ આનાથી ઘણો અલગ અને વ્યાપક છે. આ સંસ્થા માત્ર સ્પેસ યુદ્ધના યોદ્ધાઓ જ નહીં, પરંતુ એક આખું નવું “માનવ સંસાધન ઇકોસિસ્ટમ” ઊભું કરશે.
આ એકેડેમીમાં મુખ્યત્વે ચાર ક્ષેત્રો માટે નિષ્ણાતો તૈયાર કરવામાં આવશે:
U.S. Space Force: રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને અંતરિક્ષ સંરક્ષણ માટે લશ્કરી કેડેટ્સ.
NASA: દીર્ઘકાલીન સંશોધનો, ચાંદ અને મંગળ મિશન માટે વૈજ્ઞાનિકો અને એસ્ટ્રોનોટ્સ.
પ્રાઈવેટ સ્પેસ ઈન્ડસ્ટ્રી: સ્પેસએક્સ (SpaceX), બ્લુ ઓરિજિન (Blue Origin) અને એરોસ્પેસ કંપનીઓ માટે એન્જિનિયરો અને ટેકનિશિયનો.
સિવિલિયન ઓપરેટર્સ: સેટેલાઈટ નેટવર્ક, અંતરિક્ષ ટ્રાફિક કંટ્રોલ અને સ્પેસ માઈનિંગનું સંચાલન કરનારા નિષ્ણાતો.
નાસાના વડા જેરેડ આઈઝેકમેનની અધ્યક્ષતામાં રચાયેલ પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન આ એકેડેમીનો પાઠ્યક્રમ, પ્રવેશ પ્રક્રિયા, ફંડિંગ અને માળખું નક્કી કરશે. અહીં ભણનારા કેડેટ્સને માત્ર રોકેટ સાયન્સ જ નહીં, પરંતુ એસ્ટ્રો-પોલિટિક્સ, સ્પેસ લો (અંતરિક્ષ કાયદા) અને ભવિષ્યના સ્પેસ રિસોર્સિસના ઉપયોગ અંગેનું અત્યાધુનિક પ્રશિક્ષણ આપવામાં આવશે.
સ્પેસ ફોર્સથી સ્પેસ એકેડેમી સુધીની સફર
અમેરિકાએ ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ના રોજ ‘U.S. Space Force’ ની સ્થાપના કરી હતી, જે છેલ્લા ૭૩ વર્ષોમાં અમેરિકી સૈન્યની છઠ્ઠી અને સૌથી નવી શાખા બની હતી. તે સમયે ઘણા લોકોએ આ પગલાની મજાક ઉડાવી હતી, પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી છે. આધુનિક યુગમાં કોઈપણ દેશનો સંચાર, જીપીએસ (GPS) નેવિગેશન, હવામાનની આગાહી, સૈન્ય જાસૂસી અને મિસાઈલ વોર્નિંગ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે સેટેલાઈટ્સ પર નિર્ભર છે.
જો કોઈ દુશ્મન દેશ અંતરિક્ષમાં રહેલા સેટેલાઈટ્સને નિષ્ક્રિય કરી દે, તો પૃથ્વી પરની આખી સૈન્ય અને આર્થિક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે. તેથી, અંતરિક્ષ હવે માત્ર સંશોધનનો વિષય નથી રહ્યો, પરંતુ તે રાષ્ટ્રીય સંપ્રભુતા અને સુરક્ષાનું સૌથી સંવેદનશીલ ક્ષેત્ર બની ગયું છે. સ્પેસ ફોર્સ પાસે સ્પેસ હથિયારો અને સેટેલાઈટ રક્ષણની જવાબદારી છે, પણ તે સ્પેસ ફોર્સને સતત કુશળ મશીનરી અને ટેકનિકલ બ્રેઈન્સ પૂરા પાડવાનું કામ આ નવી સ્પેસ એકેડેમી કરશે.
અસલી મુકાબલો: ચીનનું અંતરિક્ષ સામ્રાજ્ય અને અમેરિકી પડકાર
વોશિંગ્ટનની આ ઉતાવળ પાછળનું સૌથી મોટું અને વાસ્તવિક કારણ બેઇજિંગ (ચીન) છે. ચીન જે ઝડપે પોતાના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે, તેણે પેન્ટાગોન અને નાસાની ઊંઘ ઉડાડી દીધી છે.
ચીને ૨૦૩૦ પહેલા પોતાના દેશના અંતરિક્ષયાત્રીને ચંદ્રની સપાટી પર ઉતારવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. આ માટે ચીન ‘લોંગ માર્ચ-૧૦’ સુપર હેવી-લિફ્ટ રોકેટ, ‘મેંગઝૂ’ માનવસહિત સ્પેસક્રાફ્ટ અને ‘લાન્યુ’ લૂનર લેન્ડર જેવા અત્યાધુનિક વાહનોનું ઝડપથી પરીક્ષણ કરી રહ્યું છે. ચીનનો અંતિમ હેતુ માત્ર ચંદ્ર પર જવાનો નથી, પરંતુ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર એક સ્થાયી “ઇન્ટરનેશનલ લૂનર રિસર્ચ સ્ટેશન” (ILRS) સ્થાપવાનો છે.
બીજી તરફ, અમેરિકા પોતાના ‘આર્ટેમિસ પ્રિલિમિનરી પ્રોગ્રામ’ દ્વારા ચંદ્ર પર માનવ હાજરીને કાયમી બનાવવા માંગે છે. આર્ટેમિસ II મિશનમાં ઓરિયન (Orion) સ્પેસક્રાફ્ટ અને સ્પેસ લોન્ચ સિસ્ટમ (SLS) રોકેટે ઊંડા અંતરિક્ષમાં માનવ સફરનો નવો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે. પરંતુ અમેરિકા જાણે છે કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી સારી હોય, જો તેને ચલાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં તાલીમબદ્ધ વિજ્ઞાનીઓ અને એન્જિનિયરો નહીં હોય, તો ચીન આ રેસમાં આગળ નીકળી જશે.
ચાંદના દક્ષિણ ધ્રુવથી મંગળ સુધીનો રોડમેપ
અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન હવે ‘એકવાર જઈને પાછા આવવા’ પૂરતું સીમિત નથી. નાસા અને અમેરિકી સ્પેસ એજન્સીઓ હવે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક ‘Permanent Moon Base’ બનાવવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે ત્યાંના ઊંડા ખાડાઓમાં અબજો ટન બરફ (પાણી) છુપાયેલો છે. આ પાણીનો ઉપયોગ પીવા માટે, ઓક્સિજન બનાવવા માટે અને હાઇડ્રોજન-ઓક્સિજન રોકેટ ફ્યુઅલ (બળતણ) બનાવવા માટે થઈ શકે છે.
ચંદ્ર પર બસવાનો અર્થ છે મંગળ (Mars) ગ્રહ તરફનો રસ્તો સરળ બનાવવો. પૃથ્વીના ભારે ગુરુત્વાકર્ષણમાંથી મોટા સ્પેસશિપ લોન્ચ કરવા ખૂબ ખર્ચાળ છે, પરંતુ ચંદ્રના ઓછા ગુરુત્વાકર્ષણ પરથી મંગળ માટે મિશન લોન્ચ કરવા અતિશય સરળ અને સસ્તા પડશે. તેથી, ચંદ્ર એ મંગળ મિશન માટેનું “પેટ્રોલ પંપ” અને “વેટિંગ લounge” બનશે. સ્પેસ એકેડેમી આ ભવિષ્યના ‘સ્પેસ ઈકોનોમી’ અને ‘ડીપ સ્પેસ મિશન્સ’ માટે માનવ સંસાધન (Human Resources) તૈયાર કરશે.
શું આ ખરેખર ‘સ્પેસ વોર’ની શરૂઆત છે?
ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે શું યુ.એસ. સ્પેસ એકેડેમી સ્પેસ વોરિયર્સ (અંતરિક્ષ યોદ્ધાઓ) તૈયાર કરીને અંતરિક્ષનું લશ્કરીકરણ કરી રહી છે?
ટેકનિકલી રીતે જોવામાં આવે તો, અંતરિક્ષમાં શસ્ત્રોની સ્પર્ધા નવી નથી. ચીન અને રશિયાએ ભૂતકાળમાં એન્ટિ-સેટેલાઈટ મિસાઈલો (ASAT) ના પરીક્ષણો કરીને ઉપગ્રહોને તોડી પાડવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે. અમેરિકા પણ પોતાના ઉપગ્રહોની સુરક્ષા અને લેઝર-આધારિત સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ પર કામ કરી રહ્યું છે. પરંતુ આ એકેડેમીને માત્ર ‘યુદ્ધ શાળા’ કહેવી ખોટી ગણાશે.
આ સંસ્થા એક “હાઇબ્રિડ મોડેલ” છે. તેમાં સૈન્ય સુરક્ષાની સાથે સાથે વેપાર, ઉદ્યોગ અને માનવ સંશોધનનો પણ સમાવેશ થાય છે. સ્પેસ ટુરિઝમ, એસ્ટરોઇડ માઇનિંગ (લઘુગ્રહોમાંથી કિંમતી ધાતુઓ કાઢવી) અને પ્રાઇવેટ સ્પેસ સ્ટેશનો જેવી વિભાવનાઓ હવે કાલ્પનિક નથી રહી. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે આ તમામ ક્ષેત્રોમાં તેના નાગરિકો અને કંપનીઓનું જ વર્ચસ્વ રહે.
ભારત (ISRO) માટે આ વૈશ્વિક રેસના સંકેતો શું છે?
અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેની આ સુપરપાવર સ્પેસ રેસ ભારત માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ ચંદ્રયાન-૩ ની સફળતા દ્વારા સાબિત કરી દીધું છે કે ભારત ઓછા ખર્ચે વિશ્વસ્તરીય સ્પેસ મિશન કરી શકે છે. ભારત હાલમાં પોતાના ‘ગગનયાન’ મિશન દ્વારા પ્રથમ વખત ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રીઓને અવકાશમાં મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, તેમજ ૨૦૩૫ સુધીમાં પોતાનું ‘ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન’ અને ૨૦૪૦ સુધીમાં ચંદ્ર પર ભારતીયને ઉતારવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
પરંતુ અમેરિકાની સ્પેસ એકેડેમી ભારતને એક મોટો પાઠ ભણાવે છે: “ભવિષ્યની સ્પેસ સુપરપાવર માત્ર રોકેટ અને સેટેલાઈટ બનાવવાથી નહીં બને, પરંતુ સ્પેસ ક્ષેત્રે કુશળ માનવબળ (Human Capital) ઉભું કરવાથી બનશે.”
ભારતમાં પણ હવે ‘IN-SPACe’ અને ‘NSIL’ દ્વારા ખાનગી સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. પરંતુ આગામી સમયમાં ભારતને પણ નાસા-સ્પેસ ફોર્સ-એકેડેમી જેવા મોડેલની જરૂર પડશે, જ્યાં ISRO, ભારતીય સશસ્ત્ર દળો (જેમ કે ‘ડિફેન્સ સ્પેસ એજન્સી’) અને સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે સંયુક્ત રીતે વૈજ્ઞાનિકો અને સ્પેસ એન્જિનિયરોને તાલીમ આપી શકાય.
