13માંના સંસ્કાર પછી ક્યાં જાય છે આત્મા? ગરુડ પુરાણના આ રહસ્યો ઉડાડી દેશે હોશ
મૃત્યુ એ એક એવું અતલ સત્ય છે, જેને લઈને દરેક માનવીના મનમાં હંમેશાં અનેક સવાલો રહ્યા છે. મૃત્યુ પછી આત્મા ક્યાં જાય છે? શું તે પોતાના પરિવાર અને ઘરની આસપાસ જ રહે છે? યમલોક સુધીની તેની આ કઠિન યાત્રા કેવી હોય છે? આ તમામ રહસ્યોનું ખૂબ જ વિસ્તારથી વર્ણન હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથ ‘ગરુડ પુરાણ’માં મળે છે.
ખાસ કરીને ગરુડ પુરાણના ‘પ્રેત કલ્પ’માં આ વાતનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે શરીર છોડ્યા પછી આત્માની સ્થિતિ અને તેની પરલોક યાત્રા કેવી હોય છે. સામાન્ય રીતે લોકોમાં એવી ધારણા હોય છે કે આત્મા માત્ર 13 દિવસ સુધી જ પોતાના ઘર અથવા સ્વજનોની આસપાસ ભટકે છે, પરંતુ ગરુડ પુરાણમાં તેનાથી આગળની એટલે કે 49 દિવસ સુધીની પૂરી યાત્રાનું રહસ્ય જણાવવામાં આવ્યું છે. આવો જાણીએ કે આ દરમિયાન આત્મા સાથે શું-શું થાય છે.
શરૂઆતના દિવસોનું મહત્ત્વ અને સૂક્ષ્મ શરીરની યાત્રા
ગરુડ પુરાણ અનુસાર, મૃત્યુ પછીના શરૂઆતના દિવસો અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પ્રાણ ત્યાગે છે, ત્યારે તેની આત્મા પોતાના સ્થૂળ (ભૌતિક) શરીરને છોડીને સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં આવી જાય છે. પુરાણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ સૂક્ષ્મ શરીર દીવાની લ્યો (જોત) સમાન ખૂબ જ નાનું હોય છે, જેના સહારે આત્મા પોતાની આગળની પરલોક યાત્રા શરૂ કરે છે.
આ માન્યતાને કારણે જ સનાતન સંસ્કૃતિમાં મૃત્યુ પછીના દિવસોમાં વિવિધ વિધિઓ – જેમ કે પિંડદાન, તર્પણ અને અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ – કરવાનું વિધાન છે. આ પ્રથાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મૃત આત્માને શાંતિ પ્રદાન કરવાનો અને યમલોકના માર્ગે તેની યાત્રાને સુગમ બનાવવાનો છે.
શું ખરેખર 13 દિવસ સુધી ઘરની આસપાસ રહે છે આત્મા?
એવી ગાઢ માન્યતા છે કે મૃત્યુના શરૂઆતના 13 દિવસ સુધી મૃત વ્યક્તિની આત્મા પોતાના ઘર, પરિવારના સભ્યો અને પરિચિત સ્થાનોની આસપાસ જ ભટકતી રહે છે. આ જ કારણ છે કે મૃત્યુ પછી 10મા, 11મા, 12મા અને 13મા દિવસે કરવામાં આવતા સંસ્કારોનું વિશેષ વિધાન છે.
આ દરમિયાન આત્મા એ જોતી હોય છે કે તેના ગયા પછી પરિવારના લોકો તેની મુક્તિ માટે કર્મકાંડ કરી રહ્યા છે કે નહીં. આ ઉપરાંત, આત્મા એ પણ અનુભવ કરે છે કે તેના જવાનો દુઃખ કોને છે અને કોણ તેના શોકમાં ડૂબેલું છે.
49 દિવસની રહસ્યમય યાત્રા અને યમલોકના વિવિધ તબક્કા
ઘણીવાર લોકોને એવું લાગે છે કે 13માના સંસ્કાર પછી આત્મા તરત જ યમલોક પહોંચી જાય છે, પરંતુ ગરુડ પુરાણ અનુસાર એવું નથી. 13 દિવસ પૂરા થયા પછી આત્માની અસલી અને લાંબી યાત્રા શરૂ થાય છે. આ પૂરી યાત્રા 49 દિવસ સુધી ચાલે છે, જેમાં ઘણા અલગ-અલગ તબક્કા અને પડાవులు હોય છે જેને આત્માએ પાર કરવા પડે છે.
પુરાણના પ્રેતખંડમાં યમલોક તરફ જતા ભયાનક માર્ગો, વિવિધ પડાવો અને વૈતરણી નદી જેવા પ્રસંગોનું ખૂબ જ વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આત્માએ પોતાના જીવનભર કરેલા સારા અને ખરાબ કર્મોના આધારે જ આ 49 દિવસની યાત્રા દરમિયાન સુખ કે કષ્ટોનો અનુભવ કરવો પડે છે.
