ઈરાની બંદરોની નાકાબંધીથી ગુસ્સે ભરાયેલા ઈરાને વાતચીત પહેલા ટ્રમ્પને સીધી ધમકી આપી
વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અત્યારે સૌથી મોટો વિસ્ફોટ પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી ચાલી રહેલો તણાવ હવે નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચ્યો છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રશાસને ઈરાની બંદરો પર નૌકાદળની નાકાબંધી લાદવાનો જે આકરો નિર્ણય લીધો છે, તેનાથી તેહરાન ધૂંઆપૂંઆ થયું છે. ઈરાને હવે આડકતરી રીતે નહીં, પરંતુ સીધી રીતે અમેરિકન નૌકાદળના જહાજોને નિશાન બનાવવાની અને તેમને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ડૂબાડી દેવાની ધમકી આપી છે. આ ઘટનાક્રમ એવા સમયે બન્યો છે જ્યારે વિશ્વ શાંતિની આશા રાખી રહ્યું હતું, પરંતુ ઈસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી શાંતિ મંત્રણાના નિષ્ફળ પરિણામોએ બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે.
1. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં યુદ્ધનું જોખમ: ઈરાનની મિસાઈલ શક્તિની ચેતવણી
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનીના લશ્કરી સલાહકારે બુધવારે અત્યંત આક્રમક નિવેદન આપતા વૈશ્વિક બજારમાં ચિંતા વધારી દીધી છે. ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) ના ભૂતપૂર્વ કમાન્ડર-ઇન-ચીફ મોહસેન રેઝાઈએ સરકારી ટેલિવિઝન પર જે શબ્દો વાપર્યા તે સીધા યુદ્ધના એંધાણ આપે છે. તેમણે કહ્યું કે, “શ્રી ટ્રમ્પ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ‘પોલીસ ઓફિસર’ બનવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તે ભૂલી રહ્યા છે કે આ વિસ્તારમાં અમારી મિસાઈલોની રેન્જ કેટલી મજબૂત છે.”
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વિશ્વના તેલ વેપાર માટેની સૌથી મહત્વની નળી છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ ૨૦% હિસ્સો આ સાંકડી સમુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. રેઝાઈએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જો અમેરિકાએ ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી દૂર ન કરી અને જહાજો પર નજર રાખવાનું ચાલુ રાખ્યું, તો ઈરાની સેના તેમની પ્રથમ મિસાઇલ દ્વારા જ અમેરિકન જહાજોને નષ્ટ કરી દેશે. આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ઈરાન હવે રાજદ્વારી મંત્રણાને બદલે લશ્કરી તાકાત બતાવવા પર વધુ ભાર મૂકી રહ્યું છે.
2. ઈસ્લામાબાદ મંત્રણાની નિષ્ફળતા અને યુદ્ધવિરામ પર પ્રશ્નાર્થ
તાજેતરમાં જ પાકિસ્તાનના ઈસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવા માટે એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજાઈ હતી. સમગ્ર વિશ્વની નજર આ મંત્રણા પર હતી, કારણ કે તેનાથી યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) લંબાવવાની આશા હતી. જોકે, આ મંત્રણા કોઈ નક્કર નિર્ણય વગર સમાપ્ત થઈ હતી. મોહસેન રેઝાઈએ આ અંગે ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું કે, “હું વ્યક્તિગત રીતે યુદ્ધવિરામ લંબાવવાના પક્ષમાં બિલકુલ નથી.”
ઈરાની નેતૃત્વમાં બે ભાગલા જોવા મળી રહ્યા છે. એક જૂથ મંત્રણા કરવા માંગે છે, જ્યારે લશ્કરી પાંખ માને છે કે અમેરિકાને તેની જ ભાષામાં જવાબ આપવો જોઈએ. ઈસ્લામાબાદમાં થયેલી નિષ્ફળતા બાદ અમેરિકાએ વધુ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડે (CENTCOM) પહેલેથી જ ઈરાની બંદરોમાં પ્રવેશતા અથવા બહાર નીકળતા તમામ જહાજોને રોકવાની અને તપાસવાની જાહેરાત કરી દીધી છે. આ નાકાબંધીનો હેતુ ઈરાનની આર્થિક કરોડરજ્જુ તોડવાનો છે, જે તેહરાનને વધુ આક્રમક બનાવી રહ્યો છે.
3. વ્હાઇટ હાઉસનું કડક વલણ અને ‘નેવિગેશન ફ્રીડમ’નો એજન્ડા
ઈરાનના આકરા તેવર વચ્ચે વ્હાઇટ હાઉસે પણ ઝુકવાનો ઇનકાર કર્યો છે. પ્રેસ સેક્રેટરી કેરોલિન લેવિટે સ્પષ્ટતા કરી છે કે યુદ્ધવિરામ લંબાવવા અંગેના અહેવાલો ખોટા છે. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખ્યું કે, ઈરાની બંદરો પરની નાકાબંધી માત્ર કાગળ પર નથી, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. અમેરિકાનું નૌકાદળ હાલમાં ઓમાનના અખાત અને અરબી અખાતમાં પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યું છે.
અમેરિકાનો તર્ક છે કે તેઓ ‘નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા’ (Freedom of Navigation) નું રક્ષણ કરી રહ્યા છે. વ્હાઇટ હાઉસના જણાવ્યા અનુસાર, જે જહાજો બિન-ઈરાની બંદરો પર જઈ રહ્યા છે તેમને રક્ષણ આપવામાં આવશે, પરંતુ ઈરાન સાથે વેપાર કરતા જહાજોને રોકવામાં આવશે. આ સીધી આર્થિક નાકાબંધી છે જેનો જવાબ ઈરાન મિસાઈલ હુમલા દ્વારા આપવાની વાત કરી રહ્યું છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોઈ એક પણ જહાજ ડૂબાડવામાં આવે છે, તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો પર પડશે, જે ભારત જેવા દેશો માટે પણ આર્થિક મુસીબત બની શકે છે.
શું શાંતિની કોઈ આશા બાકી છે?
અત્યારે સ્થિતિ એવી છે કે એક નાનકડી ચિંગારી પણ ભયાનક યુદ્ધમાં ફેરવાઈ શકે છે. ટ્રમ્પનું ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ (Maximum Pressure) અભિયાન ઈરાનને ઘૂંટણિયે લાવવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન તેના સાર્વભૌમત્વને બચાવવા માટે આત્મઘાતી કદમ ઉઠાવવાની તૈયારીમાં છે. વિશ્વના નેતાઓએ હવે ઈસ્લામાબાદ જેવી મંત્રણાના બીજા રાઉન્ડને સફળ બનાવવા માટે ભારે જહેમત ઉઠાવવી પડશે, નહીંતર હોર્મુઝનો દરિયો રક્તરંજિત થઈ શકે છે.
